Zgorzel siewek i zgnilizna korzeni powodowane przez Pythium aphanidermatum

Pythium aphanidermatum jest ciepłolubnym lęgnowcem zasiedlającym glebę, podłoża i wodę. Powoduje gnicie nasion, zgorzel przed- i powschodową, zgniliznę korzeni oraz szyjki korzeniowej, a u niektórych roślin także plamistość i zamieranie liści. W Polsce największe ryzyko występuje latem oraz w ogrzewanych szklarniach, gdy podłoże pozostaje długo mokre, a temperatura sięga około 26–30°C.

Pythium aphanidermatum nie jest grzybem właściwym, lecz lęgowcem, czyli organizmem grzybopodobnym szczególnie dobrze przystosowanym do środowiska wodnego. Wytwarza strzępki oraz, w obecności wolnej wody, zarodnie uwalniające ruchliwe zarodniki pływkowe.

Najczęstsze postacie choroby to gnicie nasion, zgorzel siewek, zgnilizna korzeni i szyjki korzeniowej oraz nagłe więdnięcie. U niektórych gospodarzy, między innymi szpinaku, może wystąpić także szybka zgnilizna i zamieranie młodych liści. W Polsce problem jest szczególnie prawdopodobny w ciepłych, intensywnie podlewanych szklarniach, tunelach i systemach bezglebowych.

Samo rozpoznanie na podstawie objawów jest niepewne. Potwierdzenie gatunku wymaga badania laboratoryjnego, najlepiej z zastosowaniem metod molekularnych, ponieważ podobny obraz wywołują inne gatunki Pythium oraz Phytophthora.

Siewki: nierówne wschody, gnicie nasion, zamieranie przed wschodami, wodniste lub półprzezroczyste tkanki oraz cienkie brunatne przewężenie przy powierzchni podłoża. Siewki szybko więdną i przewracają się; korzenie są skąpe, brunatne i rozpadają się.

Starsze rośliny: zahamowanie wzrostu, chloroza, więdnięcie przejściowe lub trwałe, brunatne i wodniste korzenie, nekroza szyjki korzeniowej albo dolnej części łodygi. Nagłe pogorszenie po obfitym podlewaniu, zalaniu lub fali upału zwiększa podejrzenie choroby.

Szpinak i wybrane rośliny liściowe: wodniste plamy, szybkie zapadanie się młodych roślin i w warunkach wysokiej wilgotności delikatna, biaława grzybnia na powierzchni porażonych tkanek. Objawy mogą jednak nakładać się na zarazę, zgnilizny bakteryjne oraz uszkodzenia przez nadmiar wody lub temperaturę.

Źródłem infekcji jest zakażona gleba, podłoże, resztki roślin, korzenie, filc trawnikowy, woda irygacyjna lub materiał rozmnożeniowy. Patogen może być przenoszony z doniczkami, tacami, narzędziami, rękami, obuwiem, rozsadą, spływem powierzchniowym i wodą z zamkniętych obiegów.

Najsilniej rozprzestrzenia się przy zalaniu, słabym drenażu, długich cyklach podlewania, rozbryzgu wody i utrzymywaniu mokrej powierzchni roślin. W murawach inokulum może przenosić mokry sprzęt i skoszona, zainfekowana darń. Nadmiar azotu, zasolenie, susza i stres cieplny mogą dodatkowo zwiększać podatność gospodarza.

Patogen może przetrwać w glebie, resztkach roślinnych, korzeniach, podłożu i warstwie filcu trawnikowego jako odporne oospory oraz w postaci grzybni. Po połączeniu wysokiej wilgotności z odpowiednią temperaturą oospory kiełkują. W wolnej wodzie tworzą się zarodnie, z których uwalniają się pływki.

Zarodniki pływkowe przemieszczają się w wodzie, osiadają w pobliżu korzeni lub mokrych powierzchni rośliny, otorbiają się i kiełkują. Grzybnia może także bezpośrednio przerastać zainfekowane tkanki do sąsiednich korzeni. Cykl przebiega szybko w ciepłym, mokrym podłożu; w polskich szklarniach ryzyko wzrasta zwłaszcza latem oraz przy wysokiej temperaturze podłoża.

Roślin, których łodyga została całkowicie przewężona albo których korzenie w dużej części zgniły, zwykle nie można skutecznie uratować. Usuń je razem z przylegającym podłożem i wyrzuć poza miejscem produkcji; nie rozprowadzaj skażonego materiału.

Natychmiast skoryguj przyczynę: popraw odpływ, wydłuż przerwy między podlewaniami, zmniejsz jednorazową dawkę wody i zapewnij lepszą wentylację. W szklarni oczyść oraz zdezynfekuj powierzchnie i sprzęt, a system recyrkulacji wody poddaj odpowiedniej procedurze higienicznej.

Przy częściowo porażonych, starszych roślinach można ograniczyć dalsze straty przez utrzymanie równomiernej, lecz nie nadmiernej wilgotności i usunięcie źródeł inokulum. Przed planowaniem ochrony chemicznej potwierdź rozpoznanie laboratoryjnie, ponieważ preparaty działające na jeden gatunek lub grupę lęgowców nie muszą działać na P. aphanidermatum.

W uprawach ekologicznych i w ogrodach przydomowych najskuteczniejsze są działania zapobiegawcze: stosuj czyste, certyfikowane nasiona oraz świeże, dobrej jakości podłoże bez oznak skażenia. Nie używaj ponownie podłoża z chorych rozsad.

• Myj i dezynfekuj tace, doniczki, stoły, narzędzia oraz elementy systemu nawadniania.
• Zapewnij odpływ nadmiaru wody, przewiewne podłoże i podlewanie dopiero po ocenie jego wilgotności.
• Usuwaj porażone siewki wraz z bryłą podłoża; nie przenoś ich do kompostu używanego do produkcji rozsady.
• Można rozważyć biologiczne preparaty lub podłoża o potwierdzonym działaniu antagonistycznym, ale tylko zgodnie z ich aktualną polską etykietą i przeznaczeniem.
• W szklarni ograniczaj recyrkulację nieuzdatnionej wody, zachlapujące podlewanie i długotrwałe zwilżenie szyjki korzeniowej.

Najważniejsze jest niedopuszczenie do długotrwałego nasycenia podłoża wodą. Używaj świeżego, przepuszczalnego podłoża do produkcji rozsady, pojemników z drożnymi otworami oraz odkażonych tac, stołów i narzędzi. W szklarni utrzymuj prawidłowy odpływ, nie ustawiaj pojemników w stojącej wodzie i nie podlewaj według sztywnego harmonogramu, jeśli podłoże jest jeszcze wilgotne.

• Podlewaj przy podstawie roślin i ograniczaj zachlapywanie.
• Usuwaj chore siewki natychmiast, a silnie skażone podłoże wyrzucaj zamiast przenosić je do innych kwater.
• Kontroluj jakość wody, szczególnie w obiegach recyrkulacyjnych.
• Zapewnij przewiew i skracaj czas zwilżenia liści oraz szyjki korzeniowej.
• W gruncie wybieraj stanowiska dobrze zdrenowane, stosuj podwyższone zagony, unikaj zastoisk i — gdzie jest to wykonalne — zmieniaj następstwo podatnych upraw.
• W murawie popraw drenaż, nie koś mokrej trawy i unikaj nadmiernego nawożenia azotem.

• Pythium aphanidermatum jest lęgowcem, a nie grzybem właściwym; jego zarodniki pływkowe wykorzystują wodę do szybkiego przemieszczania się.
• W Polsce gatunek ten jest przede wszystkim zagrożeniem ciepłolubnym. Materiały polskiej służby ochrony roślin wskazują dla niego korzystny zakres około 26–30°C.
• Większość gatunków Pythium nie jest ściśle wyspecjalizowana względem gospodarza, dlatego skażone podłoże lub woda mogą zagrozić wielu gatunkom jednocześnie.
• Objawy korzeniowe często ujawniają się dopiero jako więdnięcie części nadziemnej; oględziny korzeni i szyjki korzeniowej są ważniejsze niż sama ocena liści.