
Parch zwykły ziemniaka
Streptomyces scabiei (syn. Streptomyces scabies)Krótkie przedstawienie: Parch zwykły ziemniaka
Parch zwykły ziemniaka to glebowa choroba bakteryjna związana przede wszystkim ze Streptomyces scabiei, dawniej często określanym jako Streptomyces scabies. Na bulwach tworzą się jasnobrązowe do brunatnych, korkowate zmiany: płaskie, wypukłe albo wgłębne. Choroba zwykle obniża wartość handlową bardziej niż plon, a jej nasilenie zwiększa się przy suchej glebie, wysokiej temperaturze i wyższym pH.
Typowe warunki
Przegląd
Streptomyces scabiei jest glebową, nitkowatą bakterią z grupy promieniowców. Największe znaczenie gospodarcze ma na ziemniaku (Solanum tuberosum), gdzie poraża rozwijające się bulwy, a nie typowo liście czy łodygi.
Zmiany obejmują od delikatnego skorkowacenia powierzchni do wypukłych strupów i głębokich kraterowatych ubytków. Zwykle obniżają wygląd, klasę jakości i cenę bulw, a przy głębokim porażeniu zmniejszają także ilość użytecznego miąższu. Sam wygląd zmian nie pozwala wiarygodnie odróżnić S. scabiei od innych bakterii wywołujących parch zwykły.
Objawy i rozpoznawanie
Pierwszymi objawami są drobne jasnobrązowe, brunatne lub rdzawobrązowe plamki na młodych bulwach. W miarę wzrostu bulwy zmiany powiększają się i mogą łączyć.
- Parch płaski: powierzchniowe, suche skorkowacenia lub siateczkowate zbrunatnienia skórki.
- Parch wypukły: wyniesione, korkowate strupy i zgrubienia.
- Parch wgłębny: okrągłe albo gwiaździste, koncentrycznie korkowaciejące zagłębienia sięgające kilka milimetrów w głąb bulwy.
Liście zwykle wyglądają zdrowo, dlatego problem jest najczęściej zauważany podczas wykopywania lub sortowania. Na marchwi, buraku, pasternaku, rzodkwi, rzepie i brukwi mogą wystąpić szorstkie, spękane, korkowate albo zapadnięte plamy. Uszkodzona skórka ułatwia utratę wody i wtórne infekcje, przez co porażone bulwy mogą gorzej się przechowywać.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Chorobę powodują patogeniczne szczepy Streptomyces scabiei, a podobne objawy mogą wywoływać także inne gatunki tego rodzaju. Bakterie są naturalnym składnikiem wielu gleb, lecz ryzyko rośnie, gdy młode bulwy rozwijają się w suchej, ciepłej glebie o odczynie obojętnym lub zasadowym.
Źródłem i drogą przenoszenia są przede wszystkim porażone sadzeniaki, pozostawione bulwy, zakażone resztki roślinne, gleba przyczepiona do maszyn i pojemników oraz spływająca lub przemieszczana woda. Wapnowanie stanowiska ziemniaczanego, częsta uprawa ziemniaka i wiosenne stosowanie obornika, zwłaszcza słomiastnego, mogą zwiększać ryzyko.
Cykl życia i przetrwanie
Patogen przeżywa w glebie, resztkach roślinnych, pozostawionych bulwach i porażonych sadzeniakach. Zasiedla ryzosferę, a zakażenie koncentruje się w okresie tworzenia młodych bulw, gdy ich skórka nie jest jeszcze w pełni wykształcona.
Patogeniczne szczepy wytwarzają fitotoksyny z grupy thaxtominów, które zakłócają tworzenie celulozy w komórkach i sprzyjają ich zamieraniu oraz korkowaceniu. Objawy stają się bardziej widoczne wraz z powiększaniem się bulwy. Bakterie mogą utrzymywać się na stanowisku przez kilka lat, a ich rozprzestrzenianiu sprzyja przemieszczanie porażonych sadzeniaków, gleby, wody, resztek roślinnych, maszyn i pojemników.
Choroba nie rozwija się aktywnie podczas przechowywania; zmiany powstają na rosnących bulwach, choć uszkodzona skórka zwiększa ryzyko strat przechowalniczych.
Zwalczanie i ochrona
Nie ma pewnego zabiegu, który usunąłby już powstałe zmiany z rosnącej bulwy. W bieżącym sezonie najważniejsze jest utrzymywanie możliwie stałej wilgotności gleby podczas tworzenia bulw, bez jej zalewania i bez mechanicznego uszkadzania korzeni.
Po zbiorze delikatnie wykopuj i sortuj ziemniaki. Oddziel bulwy silnie pokryte parchem, z głębokimi ubytkami lub uszkodzeniami. Zdrowe i lekko porażone bulwy przeznaczone do przechowywania osusz i przechowuj w chłodnym, ciemnym, dobrze wentylowanym miejscu; nie zakładaj, że przechowywanie wyleczy zmiany. Na następny sezon połącz zdrowy materiał sadzeniakowy, tolerancyjną odmianę, zmianowanie, kontrolę wilgotności i higienę gospodarstwa.
Jeżeli objawy są nietypowe, bardzo głębokie albo występują również na innych organach, zleć badanie próbki w laboratorium fitopatologicznym, ponieważ podobne zmiany powodują także inne bakterie i niektóre choroby skórki bulw.
Łagodna i biologiczna ochrona
Najskuteczniejsze działania bez użycia syntetycznych środków ochrony opierają się na ograniczaniu stresu wodnego i źródeł inokulum.
- Używaj kwalifikowanych, zdrowych sadzeniaków; nie sadź bulw wyraźnie pokrytych strupami.
- Utrzymuj równomierną wilgotność gleby od początku wiązania bulw przez kilka kolejnych tygodni, szczególnie podczas suszy. Nawadniaj umiarkowanie i unikaj zastoin wody.
- Wprowadź zmianowanie z roślinami niebędącymi gospodarzami, np. zbożami, i nie uprawiaj kolejno na tym samym zagonie ziemniaka oraz warzyw korzeniowych.
- Usuwaj samosiewy ziemniaka, odpady sortownicze i porażone resztki; nie rozrzucaj na polu świeżego, zanieczyszczonego obornika ani kompostu.
- Po pracy w porażonym miejscu usuń ziemię z narzędzi, kół, skrzynek i obuwia, aby nie przenosić jej na czyste stanowiska.
- Dobieraj odmiany o podwyższonej tolerancji, pamiętając, że ich reakcja może zmieniać się zależnie od stanowiska i szczepu patogenu.
Zapobieganie
Przed sadzeniem wykonaj analizę gleby i nie podnoś pH wapnowaniem bez wyraźnej potrzeby. Na stanowisku zagrożonym parchem nie stosuj rutynowo wapna, ponieważ wyższy odczyn może nasilać chorobę. Jednocześnie nie zakwaszaj gleby na ślepo, gdyż zbyt niskie pH pogarsza dostępność składników i może szkodzić plonowaniu.
- Sadź zdrowe, kwalifikowane sadzeniaki oraz wybieraj odmiany o dobrej tolerancji na parch.
- W okresie wiązania i wczesnego wzrostu bulw ograniczaj przesuszenie gleby; w polskich warunkach szczególnej uwagi wymagają zwykle czerwiec i początek lipca podczas suchej pogody.
- Zachowuj zmianowanie i ograniczaj udział ziemniaka oraz warzyw korzeniowych w krótkiej rotacji.
- Usuwaj bulwy odpadowe i samosiewy po zbiorze oraz czyść sprzęt przed przejazdem na zdrowe pole.
- Nie dopuszczaj do zranień korzeni i bulw podczas pielęgnacji.
Ciekawostki
- W Polsce parch zwykły ziemniaka występuje powszechnie we wszystkich rejonach uprawy ziemniaka.
- Ta sama nazwa choroby obejmuje objawy wywoływane przez kilka gatunków rodzaju Streptomyces; wygląd bulwy nie wystarcza do pewnej identyfikacji gatunkowej.
- Nasilenie choroby zależy nie tylko od obecności bakterii, lecz także od odmiany, terminu infekcji, temperatury, wilgotności i właściwości gleby.
- Zmiany są często głównie problemem jakości handlowej. Płytkie skorkowacenia można zwykle usunąć podczas obierania, natomiast głębokie ubytki powodują większe straty.
- Streptomyces scabiei nie jest w Unii Europejskiej agrofagiem kwarantannowym objętym obowiązkiem zwalczania, ale wymagania eksportowe mogą być odmienne w zależności od kraju.
W Polsce stosuj wyłącznie środki ochrony roślin lub zaprawy nasienne legalnie dopuszczone do stosowania w ziemniaku i przeciwko danemu problemowi; przed użyciem sprawdź aktualną etykietę zatwierdzoną dla Polski, zakres zastosowania, dawkę, termin i wymagany okres karencji. Nie traktuj fungicydów ani preparatów biologicznych jako pewnego sposobu usunięcia już powstałych zmian. Zabiegi chemiczne powinny być elementem integrowanej ochrony, a nie zamiennikiem zdrowego materiału sadzeniakowego, właściwego nawadniania i zmianowania.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Brassica nigraBrassica nigra
Rugosa Group (Brassica juncea Rugosa Group)Brassica juncea Rugosa Group
Multiceps Group (Brassica juncea Multiceps Group)Brassica juncea Multiceps Group
Integrifolia Group (Brassica juncea Integrifolia Group)Brassica juncea Integrifolia Group
Solanum scabrum – uprawa w PolsceSolanum scabrum
Solanum melongena – uprawa bakłażanaSolanum melongena
Solanum macrocarponSolanum macrocarpon
Solanum aethiopicumSolanum aethiopicum
Pasternak (Pastinaca sativa) – uprawa i pielęgnacjaPastinaca sativa
Daucus carota – uprawa i pielęgnacjaDaucus carota
Brassica oleracea – uprawa i pielęgnacjaBrassica oleracea
Brassica rapa – uprawa i pielęgnacjaBrassica rapa