Korowódka sosnowa

Korowódka sosnowa (Thaumetopoea pityocampa) jest przede wszystkim szkodnikiem sosen. Gąsienice żerują stadnie, tworzą białe oprzędy i przy silnym nasileniu ogałacają pędy z igieł. Dojrzałe larwy wędrują charakterystycznym szeregiem, a ich parzące włoski mogą wywoływać podrażnienia skóry, oczu i dróg oddechowych u ludzi oraz zwierząt. W Polsce podejrzenie tego organizmu wymaga ostrożności i potwierdzenia identyfikacji.

Korowódka sosnowa to gatunek związany przede wszystkim z rodzajem Pinus. Larwy rozwijają się społecznie: żerują na igłach, odpoczywają w oprzędach i przemieszczają się w charakterystycznych, jednoszeregowym pochodzie. Najbardziej typowym obrazem są białe lub szarobiałe gniazda jedwabne w końcowych partiach gałęzi oraz ubytki igieł.

W Polsce należy zachować ostrożność diagnostyczną. Nazwa może być mylona z rodzimą lub północnoeuropejską korowódką sosnówką (Thaumetopoea pinivora) oraz z innymi owłosionymi gąsienicami. Potwierdzenie przez właściwą służbę ochrony roślin jest szczególnie ważne przy podejrzeniu organizmu kwarantannowego lub przy materiale pochodzącym z importu.

• białe do szarych, podłużne oprzędy między gałęziami, często wysoko w koronie;
• częściowo lub całkowicie zjedzone igły, żółknięcie i brązowienie pozostałych fragmentów pędów;
• gromadne, owłosione larwy o pomarańczowobrązowym ubarwieniu;
• jednoszeregowe procesje po gałęziach, pniu lub glebie, zwykle pod koniec zimy i wiosną w cieplejszej części zasięgu;
• przy powtarzającym się silnym żerowaniu: słabszy przyrost, stres suszy i większa podatność drzewa na wtórne problemy;
• kontakt z larwami, oprzędami, wylinkami lub zanieczyszczoną roślinnością może powodować zapalenie skóry, podrażnienie oczu i objawy oddechowe.

Szkody powodują larwy, które zjadają igły, początkowo pozostając w grupach na jednym drzewie. Samice składają złoża jaj wokół igieł lub młodych pędów; młode larwy budują coraz większe oprzędy i mogą przenosić się lokalnie wraz z rozwojem.

Najważniejszym wektorem transportu na większe odległości są porażone rośliny przeznaczone do sadzenia oraz inne regulowane partie materiału roślinnego. Nie wolno przenosić podejrzanych drzew, gałęzi, oprzędów, gleby ani gąsienic. Wzrost temperatur może zmieniać termin rozwoju i sprzyjać rozszerzaniu zasięgu, ale obecność podobnej gąsienicy nie potwierdza jeszcze tego konkretnego gatunku.

Gatunek jest zwykle jednopokoleniowy, choć w chłodniejszych lub górskich warunkach rozwój części populacji może się wydłużać. Latem pojawiają się motyle, po kopulacji samice składają zwykle około 150–350 jaj w spiralnie ułożonych złożach na igłach lub młodych gałązkach i przykrywają je łuskami.

Jaja wylęgają się po około 30–45 dniach. Larwy przechodzą pięć stadiów, wspólnie żerują i rozbudowują oprzędy. W późniejszych stadiach pojawiają się szczecinki parzące zawierające białko thaumetopoein. Dojrzałe gąsienice schodzą z drzewa procesją, zakopują się zwykle na kilka do kilkudziesięciu centymetrów w glebie i przepoczwarzają. Wylot motyli następuje najczęściej latem, ale część poczwarek może przejść przedłużoną diapauzę.

Terminy rozwoju zależą od temperatury, wysokości, szerokości geograficznej i gatunku żywiciela; w Polsce nie należy bezpośrednio przenosić kalendarza z regionów śródziemnomorskich.

Najpierw należy potwierdzić rozpoznanie, najlepiej przez specjalistę ochrony roślin, entomologa lub uprawnionego arborystę. Przy podejrzeniu występowania organizmu regulowanego nie przenosić materiału i skontaktować się z wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.

• Małe, łatwo dostępne ogniska powinien usuwać wyłącznie przeszkolony wykonawca w pełnej odzieży ochronnej i ochronie dróg oddechowych.
• Najlepszy termin działań ograniczających żerowanie przypada na młodsze stadia larwalne, zanim powstaną duże oprzędy i nagromadzi się wiele włosków parzących.
• Przy wysokich drzewach, w parkach i miejscach publicznych potrzebna jest ocena ryzyka oraz praca firmy arborystycznej lub specjalisty IPM.
• Po zabiegu trzeba bezpiecznie usunąć pozostałości, nie wzruszać gleby pod drzewem bez potrzeby i monitorować koronę w kolejnym sezonie.
• W razie kontaktu człowieka lub zwierzęcia z larwami, oprzędami albo włoskami należy skontaktować się z lekarzem lub lekarzem weterynarii; obrzęk twarzy, duszność i uogólniona reakcja alergiczna wymagają pilnej pomocy.

Najważniejsza jest ochrona integrowana, a nie samodzielne opryski. Wczesne wykrywanie jaj, młodych larw i pierwszych oprzędów ułatwia ograniczenie populacji przed pojawieniem się dużej liczby włosków parzących.

• W przypadku niewielkiego, nisko położonego ogniska usunięcie oprzędu lub porażonej gałęzi należy powierzyć przeszkolonemu arborystowi wyposażonemu w ochronę całego ciała; materiał trzeba bezpiecznie zabezpieczyć i zagospodarować zgodnie z lokalnymi zasadami.
• Nie strząsać gniazd, nie zamiatać ich na sucho i nie używać dmuchawy do liści, ponieważ włoski mogą zostać rozwiane.
• Wspierać naturalnych wrogów przez zachowanie różnorodności siedliska i miejsc lęgowych ptaków, bez traktowania ich jako jedynej metody zwalczania.
• Utrzymywać drzewa w dobrej kondycji: podlewać podczas długiej suszy, ograniczać uszkodzenia korzeni i nie stosować zbędnego nawożenia azotem.

• Kupować sosny i inne iglaki z legalnego, identyfikowalnego źródła; przed posadzeniem dokładnie oglądać gałęzie, młode pędy i koronę.
• Od lata do wiosny prowadzić regularny monitoring, zwracając uwagę na spiralne złoża jaj, białe oprzędy, wygryzione igły i procesje.
• Nie przewozić podejrzanych roślin, gałęzi, oprzędów ani gleby z ich otoczenia. Podejrzenie organizmu kwarantannowego zgłosić właściwemu wojewódzkiemu inspektoratowi ochrony roślin i nasiennictwa.
• W pobliżu ogniska odgrodzić teren i nie dopuszczać dzieci, psów, kotów, koni ani pracowników do gniazd i miejsc, po których przechodziły larwy.
• Zapewnić sosnom właściwe nawodnienie w okresach suszy, odpowiednią przestrzeń i ściółkę odsuniętą od pnia.

• Charakterystyczna procesja wynika ze społecznego trybu życia i kontaktu gąsienic jedna za drugą.
• Dojrzałe larwy mają tysiące łatwo odrywających się włosków parzących; nie trzeba dotknąć gąsienicy, aby doszło do podrażnienia.
• Gatunek jest ujęty w europejskich przepisach fitosanitarnych jako organizm regulowany, szczególnie w związku z przemieszczaniem roślin rodzaju Pinus przeznaczonych do sadzenia.
• Pojedyncze ogołocenie zdrowej, dojrzałej sosny nie musi zakończyć się jej zamieraniem, ale kolejne defoliacje i susza zwiększają ryzyko osłabienia.