
Fuzarioza kłosów zbóż
Fusarium graminearum Schwabe sensu strictoKrótkie przedstawienie: Fuzarioza kłosów zbóż
Fuzarioza kłosów zbóż jest ważną chorobą pszenicy i jęczmienia, szczególnie po ciepłej, wilgotnej pogodzie w okresie kwitnienia. Porażone kłoski przedwcześnie bieleją, a ziarniaki stają się pomarszczone i lekkie. Fusarium graminearum może również zasiedlać kolby i łodygi kukurydzy oraz wytwarzać toksynę DON, dlatego podejrzane partie ziarna wymagają oceny jakościowej.
Typowe warunki
Przegląd
Fuzarioza kłosów jest chorobą kompleksową, ponieważ podobne objawy mogą powodować także inne gatunki rodzaju Fusarium, zwłaszcza F. culmorum i F. avenaceum. W przypadku F. graminearum największe ryzyko występuje od początku kłoszenia do kwitnienia i wczesnego nalewania ziarna, gdy kłosy długo pozostają wilgotne.
Grzyb rozwija się na resztkach pożniwnych i zakaża odsłonięte tkanki kwiatowe. W sprzyjających warunkach przerasta do rozwijających się ziarniaków, obniżając ich masę, wyrównanie i wartość technologiczną. Sam wygląd ziarna nie pozwala wykluczyć DON, ponieważ część ziarna bez wyraźnych zmian może być zanieczyszczona.
Objawy i rozpoznawanie
Pierwszym charakterystycznym objawem na pszenicy i jęczmieniu jest przedwczesne wybielenie pojedynczego kłoska lub grupy kłosków. Z czasem objawy mogą obejmować większą część kłosa. Osadka poniżej porażonego kłoska bywa brunatna.
Przy ciepłej i wilgotnej pogodzie na plewach lub osadce mogą pojawić się różowe, łososiowe albo pomarańczowe skupienia zarodników. Ziarniaki są drobne, pomarszczone, lekkie, szarobrunatne lub różowawe i przypominają „ziarniaki mumifikowane” albo „tombstone kernels”.
Na kukurydzy patogen wiąże się z różowoczerwoną zgnilizną kolb oraz zgnilizną łodyg, która może powodować osłabienie źdźbeł, wyleganie i brunatne przebarwienie tkanek wewnętrznych.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Głównym źródłem infekcji są porażone lub skolonizowane resztki pożniwne, zwłaszcza słoma zbóż oraz resztki kukurydzy. Askospory mogą być przenoszone przez wiatr na większe odległości, natomiast konidia rozprzestrzeniają się głównie przez krople deszczu, wodę i przemieszczane fragmenty resztek.
Ryzyko rośnie, gdy pszenica lub jęczmień kwitną podczas częstych opadów, wysokiej wilgotności względnej i długiego zwilżenia kłosów. Duża ilość resztek po kukurydzy zwiększa lokalną presję, ale ich usunięcie lub przyoranie nie eliminuje ryzyka, ponieważ inokulum może napływać z sąsiednich pól.
Cykl życia i przetrwanie
Grzyb przetrzymuje się głównie w resztkach pożniwnych pszenicy, jęczmienia, kukurydzy i innych traw. Wiosną oraz na początku lata wilgoć pobudza tworzenie zarodników. Na odpowiednio zasiedlonych resztkach może powstawać stadium płciowe z owocnikami typu perytecjum, dawniej określane nazwą Gibberella zeae. Uwalniane z nich askospory są przenoszone przez wiatr; zarodniki bezpłciowe rozprzestrzeniają się głównie lokalnie z kroplami deszczu.
W pszenicy i jęczmieniu infekcja najczęściej zachodzi podczas kwitnienia, gdy pylniki i tkanki kwiatowe są dostępne dla zarodników. Grzyb przerasta do rozwijających się ziarniaków i może wytwarzać toksyny trichotecenowe, w tym DON. Po zbiorze porażone resztki pozostają źródłem inokulum dla kolejnego sezonu.
Zwalczanie i ochrona
Po wystąpieniu objawów nie da się skutecznie „wyleczyć” porażonych kłosków. Ochrona fungicydowa ma największą wartość zapobiegawczą i powinna być rozważana przed lub w czasie kwitnienia, gdy prognoza pogody, podatność odmiany, przedplon i historia pola wskazują na wysokie ryzyko.
Po zbiorze oczyścić ziarno, ograniczyć mieszanie partii i przeprowadzić badanie jakościowe, jeśli występują liczne ziarniaki pomarszczone, różowawe lub lekkie. Ziarna podejrzanego o skażenie DON nie przeznaczać do siewu, żywności ani paszy bez odpowiedniej oceny i zgodności z wymaganiami bezpieczeństwa. Nie stosować ziarna z niepewnego źródła jako materiału siewnego.
Łagodna i biologiczna ochrona
W gospodarstwach ekologicznych i w integrowanej produkcji podstawą jest ograniczanie źródła inokulum oraz unikanie długiego zwilżenia kłosów. Stosować kwalifikowany, zdrowy materiał siewny, dobierać odmiany o możliwie dobrej odporności na fuzariozę według lokalnych wyników doświadczeń oraz planować płodozmian ograniczający następstwo pszenicy lub jęczmienia po kukurydzy i innych zbożach.
Resztki pożniwne należy równomiernie rozdrobnić i wymieszać z glebą zgodnie z systemem uprawy, aby przyspieszyć ich rozkład; żadna pojedyncza metoda uprawy nie zapewnia pełnej ochrony. Unikać nadmiernego nawożenia azotem i zbyt gęstego łanu. Preparaty biologiczne mogą być rozważane wyłącznie wtedy, gdy są zarejestrowane lub dopuszczone do danego zastosowania w Polsce i mają potwierdzoną skuteczność w konkretnej uprawie.
Zapobieganie
Najskuteczniejsza jest strategia łącząca kilka działań:
- wybierać odmiany pszenicy i jęczmienia o możliwie wysokiej odporności lub tolerancji potwierdzonej w doświadczeniach przydatnych dla warunków Polski;
- unikać, gdy jest to możliwe, siewu pszenicy i jęczmienia bezpośrednio po kukurydzy lub innym zbożu z dużą ilością porażonych resztek;
- stosować prawidłowy płodozmian, z udziałem roślin niezbożowych, oraz dbać o szybki rozkład resztek;
- utrzymywać zbilansowane nawożenie i nie dopuszczać do nadmiernego zagęszczenia łanu;
- monitorować plantację od kłoszenia do kwitnienia, szczególnie po opadach i przy prognozowanej długotrwałej wilgotności;
- zbierać ziarno możliwie sprawnie po osiągnięciu dojrzałości, dokładnie je oczyścić i oddzielić partie podejrzane.
W warunkach podwyższonego ryzyka warto korzystać z aktualnych komunikatów sygnalizacyjnych i modeli pogodowych dostępnych dla polskich upraw.
Ciekawostki
- Nazwa „fuzarioza kłosów” obejmuje chorobę powodowaną przez kilka gatunków Fusarium, dlatego sam objaw nie zawsze identyfikuje F. graminearum.
- Stadium płciowe tego gatunku było tradycyjnie nazywane Gibberella zeae.
- DON może występować także w ziarnie wyglądającym pozornie zdrowo; ocena wzrokowa nie zastępuje badania laboratoryjnego.
- Największe znaczenie ma moment infekcji względem kwitnienia, a nie wyłącznie ogólna liczba opadów w sezonie.
Środki ochrony roślin stosować wyłącznie wtedy, gdy dany preparat jest aktualnie prawnie dopuszczony w Polsce do ochrony konkretnej uprawy przed właściwą chorobą. Przestrzegać aktualnej etykiety-instrukcji stosowania, terminu zabiegu, dawki, liczby aplikacji, okresu karencji i wymagań dotyczących bezpieczeństwa. Zabieg fungicydowy ogranicza infekcję i poziom objawów, ale nie usuwa już powstałej mikotoksyny DON.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
