Zamieranie pędów sosny i świerka

Zamieranie pędów sosny i świerka to choroba grzybowa powodowana przez Gremmeniella abietina. Najczęściej poraża młode sosny, zwłaszcza w szkółkach i uprawach położonych w chłodnych, wilgotnych miejscach. Wiosną pąki nie rozwijają się, igły brunatnieją od nasady, a całe pędy zamierają. Pewne rozpoznanie może wymagać oceny owocników lub badania laboratoryjnego.

Gremmeniella abietina jest grzybem powodującym zamieranie pędów oraz lokalne raki na drzewach iglastych. Początkowo infekuje rozwijające się pąki i młode pędy, a następnie może przerastać nasady igieł, korę i tkanki przewodzące starszych gałązek.

W Polsce choroba ma szczególne znaczenie w szkółkach, młodnikach i uprawach sosnowych. Najbardziej podatne są młode rośliny rosnące w chłodnych, wilgotnych zagłębieniach terenu, na stanowiskach z długo zalegającym śniegiem lub przy słabym przewiewie. U części porażonych pędów grzyb może pozostawać utajony przez kilka lat.

Samo zamieranie wierzchołków lub brunatnienie igieł nie wystarcza do pewnego rozpoznania. Pomocne są obserwacje pąków, nasad igieł, kory i owocników, a w trudnych przypadkach badanie laboratoryjne.

Pierwszym wyraźnym objawem jest rdzawopomarańczowe do brunatnego przebarwienie nasad igieł, często przy jeszcze zielonych wierzchołkach. Później całe igły zasychają i łatwo odpadają przy poruszeniu porażonym pędem.

Pąki szczytowe mogą całkowicie lub częściowo zamierać, nie rozwijać się albo tworzyć krótkie, zdeformowane pędy zastępcze. Wierzchołki pędów zasychają, a młode drzewa mogą tracić fragmenty korony. Na korze widoczne bywają przeżywiczenia, nekrotyczne plamy i małe raki; pod korą może występować żółtawe przebarwienie tkanek.

Na martwych pędach i u nasad obumarłych igieł mogą pojawić się czarne, kuliste piknidia o średnicy około 1–3 mm. W kolejnych latach, zwłaszcza w wilgotnych warunkach, mogą tworzyć się brunatnoczarne miseczki. Owocniki nie zawsze są obecne, dlatego ich brak nie wyklucza infekcji.

Patogen rozprzestrzenia się lokalnie przez zarodniki z owocników na martwych pędach. Konidia są przenoszone głównie przez deszcz i rozbryzg wody, a zarodniki workowe mogą być unoszone przez wiatr. Długotrwałe zwilżenie pędów w okresie rozwoju młodych tkanek zwiększa ryzyko infekcji.

Źródłem zakażenia mogą być chore drzewa, martwe gałęzie, pozostawione odpady po cięciu oraz porażony materiał szkółkarski. Objawy mogą być opóźnione, ponieważ grzyb może pozostawać utajony w pozornie zdrowych pędach.

Chorobie sprzyjają uszkodzenia mrozowe, susza, niewłaściwe stanowisko, gęste uprawy i zastoiska wilgotnego, zimnego powietrza. W szkółkach szczególne znaczenie ma usuwanie martwych gałęzi i pędów z otoczenia kwater.

Do infekcji dochodzi najczęściej wiosną i wczesnym latem, gdy rozwijają się pąki i pędy bieżącego przyrostu. Zarodniki konidialne z piknidiów rozprzestrzeniają się głównie z kroplami deszczu i wodą powierzchniową, natomiast zarodniki workowe z miseczek mogą być przenoszone przez powietrze.

Po zakażeniu grzyb może rozwijać się skrycie w pędzie. W okresie spoczynku drzewa przerasta korę, nasady igieł i pąki, a objawy często stają się widoczne zimą lub następnej wiosny. Pąki zamierają, a nekroza przesuwa się wzdłuż pędu.

Cykl rozwojowy zwykle trwa około dwóch lat. Piknidia mogą powstawać w pierwszym lub drugim roku po infekcji, a miseczki często pojawiają się później na martwych igłach i gałązkach. Grzyb zimuje jako grzybnia lub niedojrzałe owocniki w porażonych tkankach.

Przy pojedynczych porażonych gałęziach wycinaj chore fragmenty w suchy dzień, z zapasem zdrowej tkanki poniżej widocznej nekrozy lub raka. Narzędzia dezynfekuj po każdym drzewie, a usunięty materiał wynieś poza koronę i zagospodaruj zgodnie z wymaganiami sanitarnymi.

Silnie porażone sadzonki, młode drzewa lub całe skupienia z licznymi objawami lepiej usunąć, aby ograniczyć źródło zarodników. W przypadku starszych drzew rozległe zamieranie korony, raki pnia lub podejrzenie infekcji utajonej wymagają oceny leśnika albo diagnosty fitopatologa.

Nie podejmuj zabiegów chemicznych wyłącznie na podstawie brunatnienia igieł. Objawy mogą mieć inne przyczyny, a skuteczność ochrony zależy od terminu infekcji i lokalnych warunków. Jeśli ochrona chemiczna jest rozważana w profesjonalnej szkółce lub uprawie, decyzję należy oprzeć na aktualnej polskiej etykiecie środka i zaleceniach doradcy.

Najskuteczniejsze niechemiczne działania polegają na ograniczaniu źródeł inokulum i poprawie warunków wzrostu. W szkółkach i młodych nasadzeniach regularnie usuwaj sadzonki z wyraźnymi objawami oraz martwe pędy, najlepiej podczas suchej pogody. Materiał należy wynieść z kwatery i zagospodarować zgodnie z lokalnymi zasadami, a nie pozostawiać w bezpośrednim sąsiedztwie roślin.

Przy pojedynczych ogniskach wycinaj porażone gałęzie poniżej widocznej nekrozy, dezynfekując narzędzia między drzewami. Zabieg wykonuj ostrożnie, aby nie powodować dodatkowych ran. Nie ma wiarygodnej, uniwersalnej biologicznej metody, która zastępowałaby higienę, dobór stanowiska i usuwanie ognisk choroby.

Unikaj przenawożenia azotem i nadmiernego zagęszczenia. Nie podlewaj korony wieczorem, nie wykonuj cięcia podczas długotrwałej wilgotności i nie przenoś podejrzanych sadzonek, gałęzi ani choinek z porażonych stanowisk.

Wybieraj zdrowy, kontrolowany materiał szkółkarski i nie przyjmuj sadzonek z rdzawobrunatnymi nasadami igieł, martwymi pąkami lub podejrzanymi owocnikami. W Polsce szczególną uwagę zwracaj na sosnę zwyczajną i czarną w szkółkach oraz młodych uprawach.

Dobieraj gatunek i pochodzenie nasion do stanowiska. Unikaj sadzenia podatnych sosen w zastoiskach mrozowych, podmokłych obniżeniach i miejscach, gdzie śnieg długo zalega na dolnych partiach korony. Zachowuj odpowiednie odstępy, ograniczaj nadmierne zagęszczenie i poprawiaj przewiewność drzewostanu zgodnie z zasadami gospodarki leśnej.

Wczesną wiosną kontroluj nasady igieł, pąki i końce pędów, a także młode sadzonki w szkółkach. Usuwaj ogniska choroby oraz podejrzane resztki po cięciu. Nie przemieszczaj porażonych gałęzi, choinek ani materiału szkółkarskiego na inne stanowiska.

• W Polsce choroba jest często określana jako zamieranie pędów sosny i świerka; w literaturze spotyka się także starsze nazwy związane z rodzajem Ascocalyx lub anamorfą Brunchorstia.
• Na sośnie zwyczajnej przebarwienie igieł często zaczyna się przy nasadzie, a igły mogą odpadać przy bardzo lekkim poruszeniu pędu.
• W Polsce miseczki obserwuje się zwykle rzadziej niż czarne piknidia, dlatego rozpoznanie wyłącznie na podstawie obecności apotecjów jest niewystarczające.
• Zakres gospodarzy i nasilenie choroby zależą od gatunku drzewa, wieku, lokalnych warunków zimowych oraz rasy lub biotypu patogena.
• Podobne zamieranie pędów może powodować między innymi Cenangium ferruginosum i Sphaeropsis sapinea, dlatego w szkółkach i młodych uprawach ważna jest diagnostyka różnicowa.