Wirus wachlarzowatości winorośli (GFLV)

Wirus wachlarzowatości winorośli (GFLV) wywołuje systemiczne zwyrodnienie winorośli. Zakażone rośliny mają zdeformowane, wachlarzowate liście, żółte mozaiki lub pasmowe przebarwienia nerwów, skrócone międzywęźla oraz słabe i nierówne owocowanie. Choroba przenosi się głównie z porażonym materiałem rozmnożeniowym i przez nicienia Xiphinema index. Objawy wymagają potwierdzenia laboratoryjnego.

GFLV jest wirusem przenoszonym przez materiał rozmnożeniowy i wyspecjalizowanego nicienia glebowego Xiphinema index. Patogen poraża roślinę systemicznie, dlatego zmiany mogą występować jednocześnie na liściach, pędach, korzeniach, kwiatostanach i gronach.

W polskich winnicach szczególną uwagę należy zwrócić na materiał niewiadomego pochodzenia oraz stanowiska, na których wcześniej rosła winorośl. Rozpoznanie na podstawie wyglądu jest orientacyjne; podejrzenie warto potwierdzić w laboratorium diagnostyki roślin metodą serologiczną lub molekularną.

• Liście są asymetryczne, głęboko powcinane i wachlarzowate; główne nerwy są skupione, a ząbki brzegowe wydłużone.
• Może pojawić się żółta mozaika lub intensywna chloroza całej blaszki albo nieregularnych jej fragmentów. Wiosną objawy bywają wyraźniejsze w chłodnej pogodzie.
• Od początku lata możliwe jest żółte lub białawe pasmowanie wzdłuż głównych nerwów.
• Pędy mają skrócone albo nieregularnie rozmieszczone międzywęźla, nadmierne rozgałęzienia, podwójne węzły, zgrubienia lub skupiony, krzaczasty pokrój.
• Winorośl może słabiej rosnąć i wytwarzać rzadszą koronę.
• Grona są mniejsze, zawiązywanie owoców jest słabe, a jagody nierówne pod względem wielkości; część może pozostać beznasienna lub dojrzewać nierównomiernie.

Podobne objawy powodują między innymi inne wirusy winorośli, fitoplazmy, niedobory, uszkodzenia herbicydowe i stres korzeniowy.

Głównym źródłem choroby są zakażone sadzonki, sztobry, zrazy, pąki i materiał szkółkarski. W gospodarstwie wirus może być przenoszony podczas szczepienia i okulizacji z użyciem zakażonych tkanek.

W glebie rozprzestrzenia go przede wszystkim Xiphinema index, który pobiera wirusa z korzeni chorej winorośli i przekazuje go podczas żerowania na korzeniach zdrowych roślin. Znaczenie mają również pozostałości korzeni po starej winnicy oraz przemieszczanie zakażonej gleby. Zwykły kontakt między koronami zdrowych i chorych krzewów nie jest uznawany za główną drogę szerzenia.

Wirus namnaża się w całej zakażonej roślinie i przemieszcza do młodych pędów, liści, gron oraz korzeni. Xiphinema index pobiera wirusa podczas żerowania na korzeniach porażonej winorośli, a następnie przekazuje go podczas żerowania na zdrowych korzeniach.

Wirus jest utrzymywany w aparacie gębowym nicienia, lecz zwykle nie przechodzi przez jaja i jest tracony podczas linienia. Kolejne stadia muszą ponownie nabyć patogena z zakażonych korzeni. Po usunięciu winnicy korzenie mogą pozostawać w glebie przez wiele lat, podtrzymując źródło wirusa i żywiciela dla nicienia.

Zakażonej winorośli nie można obecnie skutecznie odkażać terapią chemiczną. Krzewy z potwierdzonym GFLV, zwłaszcza silnie osłabione i słabo plonujące, należy usunąć wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego i zutylizować poza kompostem.

Nie pobieraj z takich roślin zrazów ani pąków. Przed ponownym nasadzeniem zbadaj glebę na obecność Xiphinema index i usuń pozostałe korzenie. Natychmiastowa wymiana krzewów na tym samym stanowisku niesie wysokie ryzyko ponownego zakażenia. W przypadku niejednoznacznych objawów najpierw pobierz reprezentatywną próbkę do laboratorium, ponieważ pochopne usuwanie roślin może być kosztowne.

Nie istnieje wiarygodna metoda ekologicznego wyleczenia zakażonej winorośli. Najskuteczniejsze działania mają charakter zapobiegawczy i sanitarny:

• kupuj wyłącznie certyfikowane lub udokumentowane jako wolne od wirusów sadzonki, podkładki i zrazy;
• usuwaj chore krzewy wraz z możliwie dużą częścią głównych korzeni i likwiduj odrosty oraz samosiewy winorośli;
• nie przenoś gleby, korzeni, narzędzi ani sprzętu z podejrzanego stanowiska na zdrową kwaterę;
• czyść i dezynfekuj narzędzia używane przy cięciu, okulizacji i szczepieniu między partiami materiału;
• przed ponownym sadzeniem zleć badanie gleby i korzeni na obecność Xiphinema index;
• na silnie zagrożonych stanowiskach rozważ wieloletnią przerwę w uprawie winorośli po dokładnym usunięciu korzeni, zgodnie z zaleceniem doradcy.

• Zakładaj winnicę z materiału o znanym statusie zdrowotnym, najlepiej certyfikowanego i przebadanego pod kątem GFLV oraz innych ważnych wirusów.
• Przed sadzeniem wykonaj badanie gleby i korzeni, szczególnie na stanowisku po winorośli lub w pobliżu starej, zaniedbanej winnicy.
• Podczas likwidacji usuń krzewy, większe korzenie i odrosty; nie zakładaj nowej kwatery natychmiast w tym samym miejscu.
• Stosuj higienę podczas cięcia, szczepienia i okulizacji, a narzędzia dezynfekuj pomiędzy partiami roślin.
• Wybór podkładki i odmiany konsultuj z doradcą winiarskim lub fitopatologiem; tolerancja na nicienia nie jest równoznaczna z odpornością na GFLV.
• W Polsce kontroluj pochodzenie materiału zgodnie z wymaganiami dotyczącymi zdrowotności i obrotu materiałem rozmnożeniowym winorośli.

• Wachlarzowatość winorośli należy do najpoważniejszych chorób wirusowych tego gatunku.
• Najważniejszym wektorem jest nicień Xiphinema index, który żeruje na korzeniach i może utrzymywać zagrożenie na stanowisku po likwidacji roślin.
• Białe odmiany winorośli mogą wykazywać mniej wyraźne objawy niż odmiany o czerwonych owocach.
• Obecność nicienia nie jest konieczna do wprowadzenia choroby do nowej winnicy, ponieważ główną drogą na duże odległości jest zakażony materiał do sadzenia, szczepienia i okulizacji.
• Odporność podkładki na nicienia nie musi oznaczać odporności na sam wirus.