Wirus chlorotycznej plamistości liści jabłoni (ACLSV)

Wirus chlorotycznej plamistości liści jabłoni (ACLSV) jest przenoszonym przez szczepienie wirusem jabłoni, gruszy i innych roślin z rodziny różowatych. U wielu odmian jabłoni pozostaje utajony, ale w podatnych kombinacjach odmiana–podkładka może wywoływać chlorotyczne plamy i pierścienie na liściach, zaburzenia zrostu, osłabienie wzrostu oraz pogorszenie jakości owoców. Pewne rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego.

Wirus chlorotycznej plamistości liści jabłoni występuje przede wszystkim u zdrewniałych roślin z rodziny różowatych. W Polsce jest znany jako jeden z wirusów spotykanych w materiale szkółkarskim i sadach jabłoniowych. Nasilenie objawów zależy od izolatu wirusa, odmiany, podkładki, kombinacji zraz–podkładka, wieku drzewa oraz ewentualnych infekcji mieszanych.

U wielu współczesnych odmian jabłoni zakażenie ma charakter latentny. U podatnych gospodarzy mogą pojawić się jasne plamy i pierścienie na liściach, objawy na korze, zaburzenia zrostu po okulizacji lub szczepieniu, słabszy wzrost oraz zmienna jakość owoców. Objawy te nie są swoiste, dlatego przed kwalifikacją materiału do rozmnażania potrzebne jest badanie laboratoryjne, najczęściej RT-PCR lub metoda przewidziana w systemie kwalifikacji.

Na liściach podatnych jabłoni mogą występować bladożółte lub żółtozielone plamy, pierścienie, łuki, kreski i nieregularne wzory chlorotyczne. Objawy bywają słabo widoczne, sezonowo zmienne albo nie pojawiają się wcale.

W niektórych kombinacjach podkładka–zraz obserwuje się nieprawidłowy zrost, osłabienie wzrostu, objawy na korze lub zamieranie części pędów. U gruszy i gatunków rodzaju Prunus opisywano między innymi mozaikę pierścieniową, spękania lub plamy na korze oraz obniżenie wigoru. Na owocach możliwe są objawy odmianowe, takie jak nierównomierne wybarwienie, gorsza jakość, mniejszy rozmiar lub pierścieniowe ordzawienia, ale nie pozwalają one samodzielnie rozpoznać ACLSV.

Podobny wygląd mogą powodować wirus mozaiki jabłoni, inne wirusy jabłoni, niedobory pokarmowe, uszkodzenia herbicydowe, żerowanie przędziorków oraz stres pogodowy.

Główną drogą szerzenia jest rozmnażanie wegetatywne: porażone oczka, zrazy, szczepy i klonalne podkładki. Szczepienie, okulizacja i topworking skutecznie przenoszą wirusa między zgodnymi gospodarzami.

W sadach możliwe jest przenoszenie z drzewa na drzewo przez przypadkowe zrosty korzeni, zwłaszcza przy małych odległościach między drzewami, choć znaczenie tej drogi zależy od stanowiska. Nie potwierdzono stałego, praktycznie istotnego wektora owadziego. Aktualne źródła nie uznają nasion ani pyłku za ważną drogę szerzenia ACLSV. Przeniesienie mechaniczne jest możliwe doświadczalnie i może wystąpić przy zanieczyszczonych narzędziach, lecz w praktyce najważniejszy pozostaje materiał szkółkarski.

ACLSV po wprowadzeniu wraz z porażonym oczkiem, zrazem lub podkładką przemieszcza się systemicznie w żywych tkankach drzewa i może utrzymywać się przez całe jego życie. Stężenie wirusa oraz jego wykrywalność zmieniają się w zależności od pory roku, rodzaju tkanki, odmiany i izolatu.

Cykl epidemiologiczny jest przede wszystkim cyklem rozmnażania: zakażone drzewo mateczne dostarcza porażonych pąków lub zrazów, z których powstają zakażone drzewka, a kolejne szczepienia rozprzestrzeniają wirusa. W sadach możliwe jest także przenoszenie między blisko rosnącymi drzewami przez zrosty korzeni. Nie jest to choroba grzybowa — wirus nie tworzy zarodników ani typowych owocników do przetrwania.

Zakażonego drzewa nie można wyleczyć przez oprysk ani nawożenie. Jeżeli ACLSV zostanie potwierdzony, nie pobieraj z niego zrazów, oczek ani podkładek. W sadzie produkcyjnym decyzję o pozostawieniu lub usunięciu drzewa podejmuj z uwzględnieniem odmiany, podkładki, wieku nasadzenia, wartości produkcyjnej i wyników badań.

W przypadku silnych objawów, nieprawidłowego zrostu lub planowanego rozmnażania najbezpieczniejsze jest usunięcie zakażonego materiału i zastąpienie go drzewkiem o potwierdzonym statusie zdrowotnym. Samo wycięcie pojedynczej gałęzi zwykle nie usuwa wirusa, ponieważ infekcja może być ogólnoustrojowa. Przed likwidacją lub przemieszczeniem materiału skonsultuj postępowanie z laboratorium, szkółką kwalifikowaną albo właściwą służbą ochrony roślin.

Nie istnieje organiczny preparat eliminujący ACLSV z zakażonego drzewa. Najskuteczniejsze działania o charakterze niechemicznym to profilaktyka i higiena materiału rozmnożeniowego.

• Zakładaj sad lub uzupełniaj nasadzenia wyłącznie certyfikowanymi albo laboratoryjnie przebadanymi drzewkami, podkładkami i zrazami.
• Utrzymuj zdrowe, regularnie testowane drzewa mateczne; nie pobieraj oczek z drzew o nieznanym statusie, nawet jeśli wyglądają prawidłowo.
• Dezynfekuj narzędzia do cięcia, okulizacji i szczepienia między roślinami, szczególnie przy świeżych ranach. Higiena ogranicza ryzyko mechanicznego przeniesienia, ale nie leczy zakażonego drzewa.
• Usuwaj z kwater zakażone lub podejrzane drzewa przeznaczone wcześniej do pozyskiwania materiału rozmnożeniowego i nie wykorzystuj ich ponownie jako źródła zrazów.

W warunkach Polski podstawą ochrony jest korzystanie z materiału rozmnożeniowego o znanym, potwierdzonym statusie zdrowotnym. Kupuj drzewka, podkładki i zrazy od rzetelnych szkółek oraz programów kwalifikacji, a przy zakładaniu matecznika wybieraj materiał przebadany na wirusy.

• Nie pobieraj zrazów z sadów przydomowych, starych kwater ani drzew bez dokumentacji zdrowotności.
• Nie wykonuj topworkingu zdrowych drzew z użyciem niepewnego materiału.
• Dezynfekuj noże okulizacyjne, sekatory i piły między roślinami; czyść narzędzia z resztek soku przed zastosowaniem środka dezynfekcyjnego.
• Ograniczaj możliwość zrostów korzeni przez właściwe rozstawy, unikanie uszkodzeń korzeni i usuwanie odrostów korzeniowych.
• Przy nietypowych objawach pobierz kilka reprezentatywnych próbek z różnych części korony i zleć diagnostykę w laboratorium fitopatologicznym.

• ACLSV jest jednym z najczęściej wykrywanych wirusów drzew owocowych i może zakażać zarówno rośliny sadownicze, jak i ozdobne oraz dzikie różowate.
• Wiele handlowych odmian jabłoni toleruje zakażenie bez wyraźnych objawów, dlatego zdrowy wygląd drzewa nie gwarantuje zdrowotności zrazów.
• W Polsce nazwa patogenu jest dokumentowana jako wirus chlorotycznej plamistości liści jabłoni.
• Wynik ujemny z pojedynczej próbki nie zawsze wyklucza infekcję, ponieważ rozmieszczenie wirusa w wieloletnim drzewie może być nierównomierne.
• ACLSV może występować w infekcjach mieszanych z innymi wirusami jabłoni, co utrudnia interpretację objawów i ocenę wpływu na plon.