Susza fizjologiczna zimą (oparzenia zimowe)

Susza fizjologiczna zimą, nazywana także oparzeniem zimowym, to nieinfekcyjne uszkodzenie roślin zimozielonych i częściowo zimozielonych. Liście oraz igły tracą wodę podczas słonecznej, wietrznej pogody, lecz zamarznięta lub przesuszona gleba ogranicza pobieranie jej przez korzenie. Brązowienie często obejmuje stronę południową, południowo-zachodnią lub dowietrzną.

Rośliny zimozielone zachowują żywe liście lub igły również zimą, dlatego podczas słonecznych i wietrznych dni nadal tracą wodę. Gdy gleba jest zamarznięta lub przesuszona, korzenie nie mogą uzupełnić strat. Komórki tkanek ulegają odwodnieniu, a następnie zamierają.

Uszkodzenia są zwykle najsilniejsze od strony południowej, południowo-zachodniej, zachodniej albo zgodnej z kierunkiem dominujących wiatrów. Szczególnie podatne są młode nasadzenia, rośliny osłabione suszą jesienią, okazy o płytkim lub uszkodzonym systemie korzeniowym oraz gatunki niedostatecznie odporne na lokalne warunki.

Nie jest to choroba zakaźna. Martwe tkanki mogą jednak później zostać zasiedlone przez oportunistyczne grzyby lub owady, dlatego przy utrzymującym się zamieraniu warto sprawdzić także korzenie i obecność wtórnych problemów.

Liście lub igły przybierają barwę szarozieloną, żółtą, brązową, rudawą albo czerwonobrązową. Zasychanie często zaczyna się od końców, brzegów lub najbardziej odsłoniętej części korony.

• uszkodzenia są jednostronne i koncentrują się po stronie nasłonecznionej lub dowietrznej;
• różaneczniki mogą mieć zwinięte, opuszczone, skórzaste liście z nekrozą brzegów;
• u iglaków widoczne są brązowe końcówki igieł, brązowienie łusek albo zamieranie całych pędów;
• silne uszkodzenie prowadzi do śmierci pąków, posuszu gałęzi, utraty ulistnienia lub zamierania rośliny.

Brązowe liście i igły zazwyczaj nie zazielenieją ponownie. O żywotności pędu świadczą żywe pąki oraz zielona tkanka pod korą, a nie sam kolor zeszłorocznych igieł.

To zaburzenie środowiskowe, więc nie przenosi się z rośliny na roślinę. Powstaje, gdy tempo utraty wody przez liście, igły i młode pędy przewyższa możliwości pobierania jej przez korzenie.

Ryzyko zwiększają: sucha jesień, zamarznięta gleba, mroźny wiatr, jasne słońce, brak izolującej pokrywy śnieżnej, odbijanie światła od śniegu, płytkie korzenie, przesadzenie, uszkodzenia korzeni, zasolenie oraz stanowisko nieosłonięte od zachodu i południa. Podobne objawy mogą powodować susza wiosenna, mróz, fitotoksyczność soli lub choroby igieł i liści. Charakterystyczna jednostronność oraz pojawienie się objawów po zimie pomagają w rozpoznaniu.

Problem rozwija się sezonowo, a nie poprzez zakażanie kolejnych roślin. Okaz wchodzi w zimę z niedoborem wody lub nie w pełni wykształconym systemem korzeniowym. Podczas słonecznych i wietrznych okresów zimy liście oraz igły tracą wodę, natomiast zamarznięta gleba ogranicza jej pobieranie.

Uszkodzenia narastają w tkankach najbardziej narażonych na parowanie. Ich pełny obraz często staje się widoczny dopiero pod koniec zimy lub w marcu i kwietniu. Wiosenna regeneracja zależy od przeżycia pąków, kambium i korzeni; martwe drewno nie odrasta, ale żywe pąki mogą wytworzyć nowe przyrosty.

Nie przycinaj rośliny natychmiast po zauważeniu uszkodzeń. Poczekaj do połowy wiosny, gdy pojawią się nowe przyrosty lub będzie można ocenić żywotność pąków. Martwe pędy wycinaj do zdrowego, żywego drewna; przy gałęziach drzew i większych krzewów stosuj zasady prawidłowego cięcia.

• wykonaj próbę zeskrobania niewielkiego fragmentu kory: zielona tkanka wskazuje na żywotność pędu, brązowa i sucha na jego zamieranie;
• po rozmarznięciu gleby podlewaj głęboko w okresach suszy, zapewniając odpływ nadmiaru wody;
• utrzymuj ściółkę i ograniczaj dalsze działanie wiatru, słońca, suszy oraz soli;
• nie oczekuj zazielenienia martwych igieł i liści;
• przy utrzymującym się zamieraniu sprawdź korzenie, zgnilizny, nekrozy pędów i owady wtórne; w razie wątpliwości skonsultuj próbkę z laboratorium diagnostycznym.

Najskuteczniejsza ochrona jest niechemiczna i opiera się na ograniczeniu strat wody oraz stresu zimowego.

• przed zamarznięciem gleby podlej rośliny głęboko, jeśli podłoże jest suche;
• podczas odwilży podlewaj tylko wtedy, gdy ziemia rozmarzła i strefa korzeniowa rzeczywiście jest przesuszona;
• utrzymuj warstwę ściółki organicznej o grubości około 7–10 cm, nie przysypując pni ani nasady pędów;
• ustaw przepuszczalną osłonę z juty lub agrowłókniny od strony dominujących wiatrów i zimowego słońca; nie owijaj szczelnie całej korony;
• ogranicz kontakt z solą drogową, a zabrudzone liście spłucz wodą podczas dodatniej temperatury;
• unikaj późnego, silnego nawożenia azotem i cięcia pobudzającego miękkie przyrosty przed zimą.

Dobieraj gatunki i odmiany odporne na warunki panujące w danym rejonie Polski oraz sadź je w miejscu osłoniętym od wysuszających wiatrów. Rośliny zimozielone podlewaj regularnie w sezonie, a przed zamarznięciem gleby wykonaj obfite podlewanie, jeśli podłoże jest suche. Młode nasadzenia wymagają szczególnej kontroli przez pierwsze 2–3 lata.

• ściółkuj strefę korzeniową warstwą około 7–10 cm;
• w czasie zimowych odwilży sprawdzaj wilgotność gleby i podlewaj po jej rozmarznięciu;
• stosuj luźne, przepuszczalne ekrany z juty od strony wiatru i słońca;
• nie utrzymuj podłoża stale podmokłego, ponieważ uszkodzone korzenie również ograniczają pobieranie wody;
• nie nawoź późno dużymi dawkami azotu i nie wykonuj silnego cięcia pod koniec sezonu;
• chroń rośliny przed solą z chodników i dróg, kierując odpływ zasolonej wody poza rabaty.

• Określenia „susza fizjologiczna” i „oparzenie zimowe” opisują uszkodzenie bilansu wodnego, a nie infekcję.
• Różanecznik ogranicza straty wody, zwijając liście podczas silnego chłodu; jest to naturalna reakcja ochronna, lecz nie chroni całkowicie przed długotrwałym wysuszeniem.
• Śnieg może izolować glebę i korzenie, ale jego jasna powierzchnia odbija światło, zwiększając obciążenie promieniowaniem części korony.
• Brązowienie po zimie nie zawsze oznacza śmierć całej rośliny: zdrowe pąki i zielone kambium mogą umożliwić odbudowę korony.