
Polymyxa betae Keskin – wektor rizomanii buraka
Polymyxa betae KeskinKrótkie przedstawienie: Polymyxa betae Keskin – wektor rizomanii buraka
Polymyxa betae Keskin jest mikroskopijnym, obligatoryjnym pasożytem korzeniowym żyjącym w glebie. Jego populacje przenoszą wirusa BNYVV, sprawcę rizomanii buraka. Sam organizm często nie daje wyraźnych objawów, lecz zakażony wektor może powodować zahamowanie wzrostu, żółknięcie liści, więdnięcie oraz charakterystyczne „brodate” korzenie, a także spadek plonu i zawartości cukru.
Typowe warunki
Przegląd
Polymyxa betae nie jest typowym grzybem, choć w starszej literaturze rolniczej bywa określany jako organizm grzybopodobny. Żyje wewnątrz tkanek korzeniowych i nie rozwija się na zwykłych podłożach laboratoryjnych bez żywego gospodarza.
Znaczenie praktyczne ma przede wszystkim przenoszenie przez niego BNYVV, wirusa wywołującego rizomanię buraka. Choroba dotyczy głównie buraka cukrowego, ale może występować także na innych formach Beta vulgaris oraz na szpinaku. W Polsce podejrzenie wymaga potwierdzenia laboratoryjnego, ponieważ objawy mogą przypominać niedobory składników, suszę, podtopienie lub inne choroby korzeni.
Objawy i rozpoznawanie
Pierwsze objawy często pojawiają się placowo. Rośliny są nierówne, zahamowane we wzroście, mają bladozielone lub żółte liście, a podczas upału i wysokiego zapotrzebowania na wodę mogą więdnąć. U części roślin widoczne jest żółknięcie tkanek wzdłuż nerwu głównego i nerwów bocznych, wyprostowany pokrój liści oraz zwężenie blaszek.
Najbardziej charakterystyczne są objawy na korzeniach: przewężenie korzenia palowego, silne tworzenie cienkich korzeni bocznych dające efekt „brody” lub „szczotki”, a niekiedy małe zgrubienia. Na przekroju mogą być widoczne żółtawe, szarobrązowe lub ciemniejsze przebarwienia wiązek przewodzących. Korzenie pozostają mniejsze, a plon i zawartość cukru spadają.
Objawy nie zawsze występują jednocześnie, szczególnie w odmianach tolerancyjnych. Rozpoznanie warto potwierdzić testem molekularnym lub serologicznym na BNYVV oraz, zależnie od celu badania, wykryciem P. betae w korzeniach albo glebie.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Chorobę powoduje BNYVV przenoszony do młodych korzeni przez zakażone populacje Polymyxa betae. Zoospory przemieszczają się w wodzie glebowej, dlatego ryzyko rośnie po intensywnych opadach, na glebach słabo drenowanych, w koleinach, zastoinach i przy nawadnianiu wodą pochodzącą z zakażonych pól.
Najważniejszymi drogami rozprzestrzeniania są gleba przyklejona do maszyn, opon, obuwia i narzędzi, a także przemieszczane korzenie, rozsada, materiał roślinny, osady i woda. Częsta uprawa buraków zwiększa prawdopodobieństwo narastania populacji wektora. Objawy mogą być nierównomierne, ponieważ ogniska rozwijają się w pasach lub placach związanych z przepływem wody i ruchem sprzętu.
Cykl życia i przetrwanie
W glebie i zaschniętych resztkach korzeni przetrwają zarodniki spoczynkowe skupione w cystosoriach. W odpowiedniej wilgotności kiełkują i uwalniają ruchliwe zoospory, które chemotaktycznie kierują się do młodych korzeni i wnikają przez włośniki lub komórki skórki.
W komórkach powstają stadia plazmodialne i zarodnie, z których mogą uwalniać się kolejne zoospory. W fazie rozmnażania organizm zasiedla następne komórki korzeni, a w starzejących się lub obumierających tkankach tworzą się nowe cystosoria. Jeśli zawierają BNYVV, stają się źródłem wieloletniego zakażenia kolejnych roślin.
Wilgotność gleby jest kluczowa dla ruchu zoospor. Zarodniki spoczynkowe mogą zachowywać żywotność przez wiele lat, według źródeł diagnostycznych nawet ponad 15–20 lat, dlatego krótka przerwa w uprawie buraków nie gwarantuje wygaszenia zagrożenia.
Zwalczanie i ochrona
Nie istnieje praktyczne leczenie, które usuwa P. betae lub BNYVV z już zasiedlonego pola. Opryski fungicydowe nie są wiarygodną metodą zwalczania tego glebowego wektora. Po wykryciu ogniska celem jest ograniczenie dalszego rozprzestrzeniania i zmniejszenie strat w kolejnych sezonach.
- zastosuj odmianę tolerancyjną w następnym siewie, jeśli jest zalecana dla danego rejonu i typu produkcji;
- ogranicz podlewanie oraz popraw drenaż, aby skrócić okresy nasycenia gleby;
- wykonuj prace od pól zdrowych do podejrzanych, a sprzęt czyść przed powrotem;
- wydłuż zmianowanie i nie zakładaj kolejnej plantacji buraków w ognisku bez oceny ryzyka;
- zgłoś nietypowe lub szybko powiększające się ogniska doradcy, laboratorium fitopatologicznemu albo właściwej jednostce ochrony roślin.
Łagodna i biologiczna ochrona
Najskuteczniejsze działania niechemiczne polegają na ograniczaniu inokulum i przemieszczania gleby:
- czyść koła, lemiesze, siewniki, kombajny, skrzynie, obuwie i narzędzia z ziemi przed przejazdem na niezakażone pole;
- unikaj transportowania mokrej gleby oraz wody odpływowej z podejrzanych zagonów;
- popraw strukturę i przepuszczalność gleby, likwiduj podeszwę płużną i ograniczaj ugniatanie;
- nawadniaj tylko tak, aby nie tworzyć długotrwałego nasycenia ani spływu z pola;
- stosuj możliwie długą rotację zbożami i innymi roślinami niebędącymi burakiem, zgodnie z lokalnym doradztwem;
- usuwaj samosiewy buraków i ograniczaj chwasty mogące podtrzymywać inokulum, pamiętając, że zakres gospodarzy może zależeć od izolatu.
Zapobieganie
Na polach, gdzie rizomania wystąpiła lub jest regionalnym zagrożeniem, wybieraj odmiany buraka cukrowego albo ćwikłowego z potwierdzoną tolerancją na BNYVV, korzystając z aktualnych list odmian i zaleceń doradczych dla Polski.
- kupuj kwalifikowany materiał siewny od wiarygodnego dostawcy;
- prowadź ewidencję placów objawowych i nie przemieszczaj z nich gleby;
- myj lub oczyszczaj sprzęt przed wjazdem na zdrowe pola;
- zapewnij sprawny odpływ wody i ograniczaj ugniatanie gleby;
- wydłużaj zmianowanie, szczególnie przy silnej presji i w gospodarstwach z częstą uprawą buraków;
- nie używaj wody odpływowej z podejrzanych pól do nawadniania innych plantacji.
Jeśli pojawiają się żółte place, brodate korzenie lub spadek wyrównania roślin, pobierz kilka roślin z granicy i środka ogniska oraz próbkę gleby do specjalistycznej diagnostyki. Sam wygląd korzenia nie rozstrzyga, czy obecny jest BNYVV.
Ciekawostki
- Nazwa rizomania odnosi się do niezwykłego, nadmiernego rozwoju drobnych korzeni na korzeniu palowym.
- P. betae może przenosić nie tylko BNYVV, lecz także inne glebowe wirusy buraka, dlatego dodatni wynik obecności wektora nie zawsze oznacza samą rizomanię.
- Rozprzestrzenianie na duże odległości zachodzi głównie z przemieszczaną glebą, wodą, korzeniami i zabrudzonym sprzętem, a nie dzięki samodzielnemu szybkiemu ruchowi organizmu w glebie.
- Odmiany tolerancyjne mogą ograniczać straty, ale przy wysokiej presji patogenu objawy nadal mogą wystąpić.
Nie ma sprawdzonego, praktycznego programu chemicznego, który usuwałby Polymyxa betae lub BNYVV z zasiedlonej gleby. Środki ochrony roślin stosuj wyłącznie wtedy, gdy dany produkt jest aktualnie prawnie dopuszczony w Polsce do określonej uprawy i problemu; zawsze przestrzegaj obowiązującej etykiety, dawki, terminu i zakresu zastosowania.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
