Phytophthora ramorum – zaraza ramorum i nagłe zamieranie dębów

Phytophthora ramorum to inwazyjny patogen z grupy lęgniowców, odpowiedzialny za zarazę ramorum, plamistość liści i zamieranie pędów wielu roślin ozdobnych oraz za śmiertelne nekrozy kory u wybranych dębów i modrzewi. Objawy mogą przypominać inne choroby i uszkodzenia środowiskowe, dlatego rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego, a podejrzenie należy zgłosić właściwym służbom fitosanitarnym.

Patogen poraża głównie nadziemne części roślin: liście, ogonki liściowe, młode pędy, gałęzie i korę. Na wielu krzewach ozdobnych powoduje ciemne plamy liściowe, zamieranie wierzchołków i przedwczesne opadanie liści. U podatnych dębów oraz u niektórych innych drzew może tworzyć rozległe nekrozy kory, wycieki ciemnej wydzieliny, przerzedzenie korony i szybkie zamieranie.

W warunkach Polski większe znaczenie praktyczne ma ryzyko zawleczenia patogenu z materiałem szkółkarskim oraz jego wykrycie w produkcji roślin ozdobnych niż typowe objawy leśne znane z wybrzeża Kalifornii. Podejrzane rośliny należy izolować, nie rozmnażać ani nie przemieszczać i skonsultować z laboratorium diagnostycznym lub właściwą jednostką PIORiN.

Różaneczniki, pierisy, kamelie i kaliny: nieregularne, wodniste lub ciemnobrązowe do czarnych plamy, często rozpoczynające się od brzegu albo wierzchołka liścia; czernienie ogonków, więdnięcie młodych pędów, zamieranie końców pędów i opadanie liści.

Modrzewie: więdnięcie i brązowienie młodych pędów, zamieranie gałązek, opadanie igieł oraz postępujące przerzedzenie korony.

Dęby i inne podatne drzewa: ciemne lub rdzawobrązowe wycieki z pnia i konarów, nekrotyczne plamy pod korą, zamieranie gałęzi, przerzedzenie korony i szybkie brązowienie liści. Sam wygląd zmian nie wystarcza do odróżnienia P. ramorum od innych lęgniowców, grzybów, raka kory, suszy lub uszkodzeń mrozowych.

Do zakażenia i rozprzestrzeniania dochodzi przede wszystkim w chłodnych, wilgotnych warunkach. Zarodnie i pływki przemieszczają się z kroplami deszczu, wodą spływającą po terenie, wodą zraszającą oraz przez kontakt mokrych liści i pędów. Szczególnie ryzykowne są gęste nasadzenia i wielokrotne używanie wody irygacyjnej bez odpowiedniego uzdatniania.

Na większe odległości patogen może być przenoszony z porażonymi roślinami do sadzenia, sadzonkami, liśćmi, gałęziami, podłożem i ziemią przyklejoną do obuwia, narzędzi, maszyn lub pojazdów. Dlatego materiał szkółkarski należy kupować z wiarygodnych źródeł i dokładnie obserwować przez cały sezon wegetacyjny.

Phytophthora ramorum rozmnaża się głównie bezpłciowo. W wilgotnych warunkach na porażonych liściach i pędach tworzą się zarodnie pływkowe, które mogą być przenoszone przez rozprysk deszczu, wiatr z deszczem, spływ powierzchniowy i wodę do podlewania. W obecności cienkiej warstwy wody uwalniają ruchliwe pływki, które osiadają, kiełkują i wnikają do podatnych tkanek.

Patogen może także tworzyć grubościenne chlamydospory, ułatwiające przetrwanie w porażonych tkankach, resztkach roślinnych i zanieczyszczonym podłożu. Nowe infekcje są szczególnie prawdopodobne podczas długich okresów chłodnej, wilgotnej pogody oraz na młodych, wrażliwych przyrostach.

Nie próbuj potwierdzać choroby wyłącznie na podstawie fotografii. Pobrać należy świeży fragment aktywnej granicy zmiany, najlepiej zgodnie z instrukcją laboratorium diagnostycznego; stare, suche tkanki często dają wynik niewiarygodny. Do czasu rozpoznania roślinę lub partię trzeba odizolować i ograniczyć podlewanie od góry.

Po potwierdzeniu postępowanie zależy od gatunku, miejsca wykrycia, partii i aktualnych wymagań fitosanitarnych. W szkółkach i centrach ogrodniczych może być konieczne usunięcie i zniszczenie roślin objawowych, roślin znajdujących się w strefie ryzyka oraz skażonego podłoża. W ogrodzie wycina się porażone pędy tylko wtedy, gdy zaleci to diagnostyk lub doradca; samo cięcie nie usuwa patogenu z podłoża, wody ani sąsiednich roślin.

Nie ma wiarygodnej, domowej metody, która wyleczy porażoną roślinę i jednocześnie wyeliminuje patogen. Najważniejsze działania o niskim wpływie środowiskowym to:

• natychmiastowe odizolowanie podejrzanej partii i wstrzymanie jej sprzedaży, sadzenia, rozmnażania oraz przemieszczania;
• usunięcie silnie porażonych roślin wraz z opadłymi liśćmi i zanieczyszczonym podłożem, zgodnie z zaleceniami PIORiN lub laboratorium;
• unikanie kompostowania podejrzanego materiału;
• dezynfekcja narzędzi między roślinami oraz usuwanie ziemi i resztek roślinnych z obuwia, wózków, pojazdów i sprzętu;
• ograniczenie zwilżania liści, poprawa odpływu wody i niedopuszczanie do spływu z podejrzanej strefy na zdrowe rośliny.

Biologiczne preparaty lub środki poprawiające kondycję roślin nie powinny być przedstawiane jako zamiennik diagnostyki i działań fitosanitarnych.

W Polsce kupuj rośliny gospodarzy wyłącznie od rzetelnych dostawców, z prawidłowym oznakowaniem i dokumentacją wymaganą dla przemieszczania materiału roślinnego. Nie kupuj ani nie sadź egzemplarzy z niewyjaśnioną plamistością liści, czernieniem pędów, masowym opadaniem liści lub wyciekami z kory.

• ustawiaj pojemniki nad podłożem i używaj czystych donic oraz świeżego, wolnego od skażenia podłoża;
• nie stosuj podlewania zraszającego, jeśli można użyć nawadniania kierującego wodę do podłoża;
• zapewnij odpływ nadmiaru wody i nie pozwalaj, aby woda z podejrzanej kwatery spływała do zdrowych roślin;
• dezynfekuj sekatory między roślinami i usuwaj resztki roślinne z powierzchni roboczych;
• regularnie kontroluj różaneczniki, kamelie, kaliny, pierisy, modrzewie oraz inne rośliny z grupy gospodarzy, szczególnie po chłodnych i deszczowych okresach;
• podejrzenie zgłaszaj do właściwego wojewódzkiego inspektoratu PIORiN i nie wysyłaj próbek ani roślin bez uzgodnienia sposobu pobrania i transportu.

• Jest to lęgniowiec, a nie typowy grzyb, mimo że objawy przypominają wiele chorób grzybowych.
• Patogen ma szeroki, zmienny geograficznie zakres gospodarzy; znaczenie epidemiologiczne poszczególnych gatunków może się różnić.
• W Europie różaneczniki i niektóre inne krzewy ozdobne mogą produkować dużo materiału infekcyjnego, nawet jeśli same nie zamierają całkowicie.
• W Unii Europejskiej obowiązują przepisy fitosanitarne dotyczące określonych izolatów i roślin gospodarzy; wymagania mogą obejmować kontrolę, usuwanie roślin oraz ograniczenia przemieszczania.