
Fytoftoroza olszy
Phytophthora alniKrótkie przedstawienie: Fytoftoroza olszy
Fytoftoroza olszy jest chorobą korzeni, szyi korzeniowej i podstawy pnia powodowaną przez kompleks lęgniowców Phytophthora alni. W Polsce najczęściej dotyczy olszy czarnej na stanowiskach nadrzecznych i podmokłych. Prowadzi do zgnilizny drobnych korzeni, brunatnych wycieków, przerzedzenia korony i zamierania drzewa. Podobne objawy wywołują jednak także inne patogeny oraz zalanie, dlatego potrzebna jest diagnostyka laboratoryjna.
Typowe warunki
Przegląd
Phytophthora alni jest organizmem grzybopodobnym, należącym do lęgniowców, a nie grzybem właściwym. Kompleks obejmuje blisko spokrewnione warianty o różnej agresywności i tolerancji warunków środowiskowych. Choroba ma szczególne znaczenie w Europie, gdzie powodowała zamieranie olsz wzdłuż cieków wodnych. W Polsce opisywano ją przede wszystkim na olszy czarnej (Alnus glutinosa), ale podatne są również inne gatunki rodzaju Alnus.
Patogen zasiedla korzenie i tkanki przyziemnej części pnia. W sprzyjających warunkach infekcja może długo pozostawać mało widoczna, a objawy w koronie pojawiają się dopiero po znacznym uszkodzeniu systemu korzeniowego lub przerwaniu przewodzenia w obrębie szyi korzeniowej.
Sama obecność brunatnego lub rdzawego wycieku nie potwierdza choroby. Do wiarygodnej diagnozy potrzebne są próbki z aktywnej granicy nekrozy, a w wybranych przypadkach także gleby lub wody, z zastosowaniem metod laboratoryjnych, takich jak izolacja i testy molekularne.
Objawy i rozpoznawanie
- Liście są drobniejsze, jasnozielone lub żółtawe, rzadsze niż zwykle i mogą przedwcześnie opadać.
- Korona stopniowo przerzedza się, a następnie pojawia się zamieranie pojedynczych pędów, gałęzi i konarów.
- Drzewo może tworzyć nietypowo małe szyszki oraz obficie owocować mimo wyraźnego osłabienia.
- U nasady pnia, na szyi korzeniowej lub odsłoniętych korzeniach widoczne są rdzawe, brunatne, czarne albo smoliste wycieki i podłużne smugi.
- Pod korą występują czerwonobrunatne do ciemnobrunatnych, zagłębione nekrozy, które mogą rozszerzać się ku górze i obwodowo.
- Drobne korzenie brunatnieją, gniją i zanikają; u siewek możliwe jest zamieranie podstawy pędu.
- W zaawansowanym stadium drzewo traci stabilność i może całkowicie zamrzeć.
Objawy mogą być podobne do skutków długotrwałego zalania, mechanicznego uszkodzenia korzeni, innych gatunków Phytophthora oraz niektórych organizmów wtórnych.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Patogen jest związany z glebą i wodą. Zoospory mogą być przenoszone przez cieki, rowy odwadniające, spływ powierzchniowy, wodę powodziową i systemy nawadniania. Zakażenie ułatwia długotrwałe nasycenie podłoża oraz wielokrotne zwilżanie szyi korzeniowej.
Na większe odległości patogen może być przenoszony z zakażonym lub bezobjawowym materiałem szkółkarskim, zwłaszcza z korzeniami i przylegającą ziemią. Inokulum przemieszczają również zabrudzone narzędzia, obuwie, pojazdy, koparki i sprzęt do prac ziemnych.
Ryzyko jest większe na terenach zalewowych, przy wolno płynącej wodzie, w ciężkich glebach oraz w miejscach, gdzie materiał roślinny lub gleba pochodzą z niezweryfikowanego źródła.
Cykl życia i przetrwanie
W wilgotnej glebie i wodzie patogen tworzy zarodnie pływkowe, z których uwalniają się ruchliwe zoospory. Zoospory przemieszczają się w nasyconym wodą podłożu lub wraz z wodą powierzchniową, osiadają w pobliżu drobnych korzeni albo ran i kiełkują, rozpoczynając infekcję.
Po wniknięciu do korzeni i tkanek przyziemnych lęgniowiec rozwija grzybopodobną grzybnię i wytwarza kolejne struktury rozmnażania. W cyklu mogą występować także struktury płciowe, lecz w warunkach polowych najważniejsze dla szybkiego rozprzestrzeniania są wilgotna gleba, woda oraz zoospory.
Nasilenie choroby zwykle wzrasta po długotrwałych opadach, zalaniu, wysokim uwilgotnieniu gleby i w okresach aktywnego przepływu wody. Zakażony materiał roślinny może przenosić patogena na większe odległości.
Zwalczanie i ochrona
Najpierw potwierdź przyczynę. Pobierz próbki z obrzeża świeżej nekrozy pod korą, a w razie potrzeby także próbki korzeni, gleby lub wody; materiał powinien trafić do laboratorium fitopatologicznego w sposób uzgodniony z diagnostą.
Drzewa z niewielkimi, wczesnymi zmianami wymagają oceny stanu korzeni, odpływu wody i bezpieczeństwa. Usuń źródła dodatkowego stresu, nie uszkadzaj mechanicznie szyi korzeniowej i nie zasypuj jej. W przypadku rozległej nekrozy, znacznego przerzedzenia korony lub zagrożenia przewróceniem konieczna może być wycinka wykonana przez uprawnionych wykonawców, z ograniczeniem przemieszczania zakażonej gleby i drewna.
Na poziomie stanowiska kluczowe są: izolowanie ogniska, kontrola przepływu wody, higiena sprzętu, bezpieczne zagospodarowanie materiału oraz wymiana zakażonego materiału szkółkarskiego. Zabiegi chemiczne nie zastępują tych działań i powinny być rozważane wyłącznie po diagnozie oraz zgodnie z aktualnym prawem.
Łagodna i biologiczna ochrona
Nie ma wiarygodnej, uniwersalnej „ekologicznej” kuracji, która odwraca zaawansowaną zgniliznę szyi korzeniowej. Najskuteczniejsze działania mają charakter zapobiegawczy i sanitarny:
- usuń silnie zamierające drzewa wraz z możliwie dużą częścią zakażonego systemu korzeniowego, jeżeli jest to uzasadnione oceną bezpieczeństwa i zarządcy terenu;
- nie wykorzystuj przemieszczonej gleby, bryły korzeniowej, ściółki ani wody z podejrzanego stanowiska;
- czyść obuwie, narzędzia, koła i gąsienice maszyn z gleby, a następnie stosuj procedury dezynfekcji właściwe dla szkółek lub prac arborystycznych;
- ograniczaj zalewanie i zastoiska wody tam, gdzie można to zrobić bez szkody dla siedliska oraz bez kierowania skażonej wody na zdrowe nasadzenia;
- nie sadź olszy z zakażonego materiału i nie rozmnażaj roślin z podejrzanych stanowisk;
- nie stosuj niesprawdzonych biopreparatów ani nawożenia jako zamiennika diagnostyki i higieny fitosanitarnej.
Zapobieganie
- Kupuj olsze z renomowanych szkółek, z udokumentowaną higieną produkcji i kontrolą zdrowotności korzeni.
- Odrzucaj rośliny słabo rosnące, żółknące, z nekrozą szyi korzeniowej lub brunatnymi korzeniami.
- W szkółkach używaj czystej wody do nawadniania i nie zawracaj wody odpływowej z obszarów, na których rosną chore olsze.
- Nie przenoś brył korzeniowych, gleby, wody, ściółki ani sprzętu z podejrzanego stanowiska na stanowiska wolne od patogena.
- Utrzymuj szyję korzeniową odkrytą; nie obsypuj pnia ziemią ani grubą warstwą ściółki.
- Unikaj nowych nasadzeń olszy w miejscach trwale podmokłych lub połączonych hydrologicznie ze stwierdzonym ogniskiem, chyba że plan ochrony siedliska uzasadnia takie działanie.
- Nietypowe zamieranie olsz zgłaszaj właściwym służbom lub specjalistycznej jednostce diagnostycznej, zwłaszcza na obszarach chronionych i wzdłuż cieków.
Ciekawostki
- Nazwa Phytophthora alni obejmuje grupę blisko spokrewnionych linii; w nowszej literaturze część z nich bywa zapisywana jako Phytophthora ×alni, P. ×multiformis i P. uniformis.
- Olsza czarna jest uznawana za szczególnie podatnego gospodarza, ale dokumentowano także porażenie olszy szarej, włoskiej i zielonej.
- Choroba może przemieszczać się w dół cieków wodnych, ponieważ woda transportuje propagule patogena między drzewami.
- Korona może wyglądać zdrowo aż do zaawansowanego uszkodzenia szyi korzeniowej, dlatego oględziny powinny obejmować nasadę pnia i korzenie.
- W Polsce występowanie kompleksu wiązano m.in. ze stanowiskami nadrzecznymi; lokalny status i udział poszczególnych linii powinny być oceniane na podstawie aktualnych badań.
Nie stosuj preparatów na podstawie samej nazwy patogena ani objawów. W Polsce wolno używać wyłącznie środków ochrony roślin aktualnie prawnie dopuszczonych do danego zastosowania, uprawy lub kategorii roślin i problemu; zawsze przestrzegaj obowiązującej etykiety, dawek, terminów oraz zasad ochrony wód. W przypadku drzew leśnych i nadrzecznych zabiegi chemiczne zwykle nie są praktycznym rozwiązaniem.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Leucanthemum superbumLeucanthemum superbum
Dalia ‘Thomas Edison’ (Dahlia ‘Thomas Edison’)Dahlia 'Thomas Edison'
Cyprys włoski (Cupressus sempervirens)Cupressus sempervirens
Solanum melongena – uprawa bakłażanaSolanum melongena
Cucumis sativus – ogórekCucumis sativus
Juniperus horizontalis – uprawa i pielęgnacjaJuniperus horizontalis
Daphne mezereum – uprawa i pielęgnacjaDaphne mezereum
Paeonia officinalis – piwoniaPaeonia officinalis
Banksia speciosaBanksia speciosa
Banksia serrata – uprawa i pielęgnacjaBanksia serrata
Pieris japonicaPieris japonica
Acer rubrum – uprawa i pielęgnacjaAcer rubrum