Brunatna zgnilizna drzew ziarnkowych

Brunatna zgnilizna drzew ziarnkowych to choroba grzybowa jabłoni, gruszy i innych roślin żywicielskich, powodowana przez Monilinia fructigena. Najczęściej rozwija się na dojrzewających owocach: brunatne plamy szybko się powiększają, a na ich powierzchni pojawiają się beżowe poduszeczki zarodnikowania. Porażone owoce gniją, opadają lub mumifikują się na drzewie.

Brunatna zgnilizna drzew ziarnkowych rozwija się przede wszystkim na dojrzewających i dojrzałych owocach jabłoni oraz gruszy. Początkowo pojawia się mała, okrągła, jasnobrunatna lub brunatna plama, która szybko powiększa się i obejmuje miąższ. W wilgotnych warunkach na powierzchni zgnilizny tworzą się kremowe, szarobeżowe lub płowo-beżowe poduszeczki zarodnikowania, często ułożone koncentrycznie.

Owoce mogą przedwcześnie opaść, zgnić w sadzie albo wyschnąć i przekształcić się w twarde, pomarszczone mumie pozostające na drzewie lub na ziemi. Rzadziej patogen poraża kwiaty, krótkopędy, młode pędy i liście. Sam wygląd zmian nie pozwala wiarygodnie odróżnić M. fructigena od innych gatunków Monilinia.

• Małe, okrągłe, brunatne plamy na owocach, szczególnie nasilające się w okresie dojrzewania.
• Szybko mięknąca, brunatna zgnilizna obejmująca znaczną część owocu.
• Kremowe, beżowe lub szarobeżowe poduszeczki zarodnikowania, często tworzące koncentryczne kręgi.
• Przedwczesne opadanie owoców albo ich wysychanie w postaci pomarszczonych mumii.
• Brązowienie i zasychanie kwiatów, krótkopędów lub młodych pędów; objawy te występują zwykle rzadziej niż zgnilizna owoców.
• Infekcje powstałe krótko przed zbiorem mogą ujawnić się dopiero podczas przechowywania.

Najczęstszym źródłem infekcji są mumie owocowe, porażone krótkopędy, resztki kwiatów i nekrotyczne fragmenty pędów. Zarodniki rozprzestrzeniają się głównie z deszczem i rozpryskiem wody, a także przez kontakt między stykającymi się owocami oraz owady, które przenoszą zarodniki i powodują rany.

Ryzyko rośnie po gradzie, pękaniu skórki, żerowaniu szkodników, uszkodzeniach ptasich i otarciach podczas prac sadowniczych. Ciepła, wilgotna pogoda w ostatnich tygodniach przed zbiorem sprzyja szybkiemu rozwojowi zgnilizny.

Grzyb przetrzymuje okres zimowy głównie w zmumifikowanych owocach, porażonych krótkopędach, resztkach kwiatów i ranach na pędach. Wiosną, podczas wilgotnej pogody, z tych miejsc uwalniają się zarodniki konidialne; stadium workowe i apotecja mają zwykle mniejsze znaczenie praktyczne w polskich sadach.

Zarodniki przenoszą się z kroplami deszczu, rozpryskiem wody, lokalnie z wiatrem oraz za pośrednictwem owadów. Zakażeniu sprzyjają otwarte kwiaty, uszkodzenia po gradzie, żerowaniu szkodników, pękaniu owoców, ptakach i obtarciach. Wrażliwość owoców wyraźnie rośnie w końcowej fazie wzrostu i dojrzewania. Porażone owoce wytwarzają kolejne zarodniki, po czym gniją, opadają lub mumifikują się, zamykając cykl.

W pierwszej kolejności usuń wszystkie widocznie porażone owoce, mumie oraz chore krótkopędy. Owoce z objawami przeznaczone do spożycia lub przechowywania odseparuj i nie umieszczaj w skrzynkach ze zdrowym plonem. W sadzie popraw przewiewność korony, ogranicz zwilżanie oraz kontroluj szkodniki powodujące rany.

Jeżeli choroba powtarza się co roku lub objawy pojawiają się na dużej liczbie drzew, warto przekazać próbkę do laboratorium, ponieważ podobny obraz powodują inne gatunki Monilinia i niektóre zgnilizny przechowalnicze. Ochronę chemiczną można rozważać wyłącznie w ramach aktualnego programu ochrony i zgodnie z polską etykietą zarejestrowanego środka.

W uprawie ekologicznej i amatorskiej najważniejsze są zabiegi ograniczające inokulum oraz uszkodzenia owoców:

• regularnie zbieraj i usuwaj zgnite owoce z drzew oraz ziemi, najlepiej przed kwitnieniem i ponownie w sezonie;
• wycinaj zaschnięte krótkopędy, porażone fragmenty pędów i pozostałości kwiatów podczas suchej pogody;
• nie pozostawiaj pryzm odrzuconych owoców przy sadzie ani pod koronami;
• przerzedzaj zawiązki, aby owoce nie stykały się i szybciej wysychały;
• ograniczaj uszkodzenia przez grad, owady i ptaki oraz obchodź się z owocami delikatnie przy zbiorze;
• preparaty biologiczne stosuj tylko wtedy, gdy są aktualnie zarejestrowane w Polsce dla danej uprawy i problemu, zgodnie z etykietą.

• Usuń mumie i gnijące owoce z korony oraz z powierzchni gleby przed kwitnieniem i w trakcie sezonu.
• Wytnij porażone krótkopędy, zaschnięte fragmenty kwiatostanów i podejrzane nekrozy podczas suchej pogody; narzędzia czyść między drzewami.
• Przerzedzaj nadmiernie zwarte grona owoców i utrzymuj przewiewną koronę przez właściwe cięcie.
• Podlewaj przy podstawie roślin, unikając długiego zwilżania liści i owoców.
• Ograniczaj pękanie oraz uszkodzenia owoców przez grad, owady i ptaki.
• Zbieraj ostrożnie, bez obijania i nakłuwania skórki; szybko schładzaj zdrowe owoce przeznaczone do przechowywania.
• Korzystaj ze zdrowego materiału szkółkarskiego i nie przenoś podejrzanych owoców ani pędów do innych sadów.

• W polskiej terminologii choroba jest najczęściej określana jako brunatna zgnilizna drzew ziarnkowych, a potocznie bywa zaliczana do monilioz.
• Gatunek jest szczególnie związany z jabłonią i gruszą, ale udokumentowano także żywicieli z rodzajów Chaenomeles, Cydonia, Corylus, Eriobotrya, Prunus, Rubus i Sorbus.
• Koncentryczne, jasne poduszeczki zarodnikowania mogą sugerować M. fructigena, lecz nie są wystarczające do pewnego oznaczenia gatunku.
• Owoce zakażone tuż przed zbiorem mogą wyglądać zdrowo w sadzie, a zgnilizna rozwija się dopiero w przechowalni.
• W Polsce apotecja tego gatunku są obserwowane rzadko; w praktyce najważniejszym źródłem infekcji pozostają zmumifikowane owoce i porażone tkanki.