
Śnieć karłowa pszenicy
Tilletia controversa KühnKrótkie przedstawienie: Śnieć karłowa pszenicy
Śnieć karłowa pszenicy, wywoływana przez grzyb Tilletia controversa Kühn, jest chorobą przenoszoną przez nasiona i glebę. Najczęściej pojawia się w pszenicy ozimej po jesiennym siewie, gdy gleba pozostaje chłodna i wilgotna, a przez kilka tygodni utrzymuje się śnieg. Rośliny są karłowate, a ziarniaki zamieniają się w ciemne kule śnieci. Pewne rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego.
Typowe warunki
Przegląd
Śnieć karłowa pszenicy jest śniecią zamkniętą, w której rozwijające się ziarniaki zostają przekształcone w sori, czyli kule śnieci wypełnione ciemnymi teliosporami. Porażone rośliny często są wyraźnie niższe, słabiej rosną i mogą kłosić się z opóźnieniem. Pochwy liściowe mogą częściowo zatrzymywać kłosy.
Choroba ma największe znaczenie tam, gdzie pszenica ozima wysiana jesienią przechodzi długi okres chłodu i wilgoci pod śniegiem. W warunkach Polski ryzyko zależy przede wszystkim od historii pola, jakości materiału siewnego, terminu siewu, przebiegu zimy oraz podatności odmiany. Sam wygląd kul śnieci lub rybi zapach nie wystarczają do odróżnienia T. controversa od innych gatunków Tilletia.
Objawy i rozpoznawanie
Pierwsze widoczne różnice dotyczą zwykle wzrostu: rośliny są niższe, mniej żywotne, czasem silniej się krzewią i później kłoszą. Objawy mogą być rozproszone, dlatego pojedyncze porażone rośliny łatwo przeoczyć.
W kłosach jeden lub kilka ziarniaków zostaje zastąpionych przez zaokrąglone lub wydłużone kule śnieci o barwie szarobrunatnej do czarnej. Początkowo ich cienka osłona pozostaje zamknięta, lecz podczas dojrzewania i omłotu pęka, uwalniając ciemną, pylącą masę teliospor.
Rozgnieciony materiał może wydzielać intensywny, rybi lub gnilny zapach związany z trimetyloaminą, jednak zapach nie jest cechą wystarczającą do rozpoznania. Najłatwiej zauważyć chorobę od fazy kłoszenia do dojrzałości mlecznej i w czasie czyszczenia ziarna. Podobny obraz mogą powodować śnieć cuchnąca, śnieć gładka, głownia pyląca oraz inne przebarwienia ziarna.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Głównym źródłem choroby jest zanieczyszczony materiał siewny oraz gleba zawierająca teliospory. Podczas omłotu pękające kule śnieci uwalniają zarodniki, które osiadają na zdrowych ziarniakach, maszynach i glebie.
Rozprzestrzenianiu sprzyja przemieszczanie ziemi przez siewniki, agregaty uprawowe, kombajny, pojazdy, obuwie i zwierzęta. Ryzyko jest największe, gdy podatna pszenica ozima zostaje wysiana jesienią na polu z istniejącym inokulum, a następnie młode rośliny przechodzą długi okres chłodnej, wilgotnej pogody pod śniegiem. Wiosenny siew zwykle ogranicza możliwość infekcji.
Cykl życia i przetrwanie
Tilletia controversa przetrzymuje między sezonami jako teliospory znajdujące się w glebie i na zanieczyszczonym materiale siewnym. Zarodniki mogą zachować żywotność przez wiele lat, zależnie od warunków przechowywania i środowiska glebowego.
Po jesiennym siewie, przy długotrwałym chłodzie i wilgoci, teliospory kiełkują w pobliżu powierzchni gleby i tworzą struktury infekcyjne. Zakażeniu ulegają młode siewki w okresie wschodów. Grzyb rozwija się wewnątrz rośliny, a następnie dociera do tkanek kwiatowych, gdzie zamiast prawidłowych ziarniaków powstają kule śnieci.
Podczas dojrzewania i omłotu sori pękają. Teliospory zanieczyszczają ziarno, kombajn, sprzęt transportowy i powierzchnię pola, zamykając cykl chorobowy. Pszenica jara zwykle unika choroby, ponieważ nie przechodzi wymaganego okresu zimowego.
Zwalczanie i ochrona
Nie istnieje zabieg, który wyleczy już zakażone rośliny. Postępowanie ma przede wszystkim charakter zapobiegawczy i obejmuje odpowiednie przygotowanie materiału siewnego przed kolejnym siewem.
- podejrzane ziarno odizolować i przebadać; nie przeznaczać go automatycznie do siewu ani nie mieszać ze zdrową partią;
- stosować zaprawianie nasion tylko wtedy, gdy środek jest aktualnie dopuszczony w Polsce do danej uprawy i zwalczania właściwego problemu;
- pamiętać, że zaprawa może ograniczyć inokulum nasienne i ryzyko infekcji, lecz nie odkaża całej silnie zasiedlonej gleby;
- po zbiorze dokładnie oczyścić maszyny i urządzenia, aby nie przenosić teliospor na kolejne pola;
- na polach silnie porażonych zaplanować zmianowanie, dobór mniej podatnej odmiany oraz — jeśli jest to agronomicznie uzasadnione — uprawę formy jarej.
Rozpoznanie należy potwierdzić laboratoryjnie, ponieważ podobne kule śnieci mogą powodować inne gatunki Tilletia, a właściwy program ochrony zależy od wyniku diagnozy.
Łagodna i biologiczna ochrona
W produkcji ekologicznej najważniejsze są działania ograniczające inokulum i przerywające cykl choroby:
- stosować kwalifikowany, zdrowy materiał siewny pochodzący z wiarygodnego źródła;
- wybierać odmiany pszenicy ozimej o potwierdzonej odporności lub mniejszej podatności, zgodnie z lokalnymi wynikami doświadczeń;
- na polach z historią choroby rozważyć uprawę pszenicy jarej albo roślin niebędących żywicielami;
- utrzymywać płodozmian i nie wysiewać ponownie ziarna z podejrzanego pola;
- czyścić siewniki, kombajny, przyczepy i urządzenia czyszczące przed wjazdem na zdrowe pola;
- przekazać podejrzane partie ziarna do oceny laboratoryjnej zamiast mieszać je ze zdrowym materiałem.
Preparaty biologiczne i alternatywne zaprawianie nasion mogą mieć działanie ograniczające, ale ich skuteczność jest zależna od produktu i warunków. Należy korzystać wyłącznie z rozwiązań dopuszczonych w danym systemie produkcji i zgodnych z aktualnymi przepisami.
Zapobieganie
Podstawą ochrony jest zapobieganie zawleczeniu patogenu na pole i ograniczanie jego rozprzestrzeniania:
- kupować kwalifikowany materiał siewny i unikać wysiewu ziarna z pól, na których stwierdzono kule śnieci;
- wybierać odmiany o potwierdzonej odporności lub mniejszej podatności, korzystając z aktualnych zaleceń dla regionu;
- na polach z historią choroby stosować płodozmian z roślinami niebędącymi żywicielami;
- dokładnie czyścić kombajn, siewnik, środki transportu i sprzęt przed pracą na zdrowych polach;
- nie mieszać partii ziarna o różnym statusie zdrowotnym oraz przechowywać próbki i dokumentację podejrzanych partii;
- w rejonach podwyższonego ryzyka rozważyć termin siewu i dobór typu pszenicy zgodnie z lokalnymi zaleceniami, bez celowego opóźniania siewu kosztem prawidłowego przezimowania roślin;
- przy podejrzeniu choroby zlecić badanie ziarna lub roślin laboratorium fitopatologicznemu.
W Polsce warto skonsultować postępowanie z doradcą ochrony roślin, laboratorium diagnostycznym oraz właściwymi służbami fitosanitarnymi, zwłaszcza gdy ziarno jest przeznaczone na obrót lub eksport.
Ciekawostki
- Śnieć karłowa może znacząco obniżać wartość plonu, ponieważ zanieczyszczone ziarno bywa dyskwalifikowane do celów konsumpcyjnych, a przy większym nasileniu także paszowych.
- Teliospory są trwałe i mogą przemieszczać się wraz z ziarnem, glebą przyklejoną do maszyn, obuwiem, pojazdami oraz resztkami pożniwnymi.
- Identyfikacja gatunku wyłącznie na podstawie mikroskopowego obrazu zarodników bywa trudna, ponieważ T. controversa jest podobna do innych sprawców śnieci.
- W bazach fitosanitarnych jako żywiciele wymieniane są przede wszystkim gatunki Triticum; odnotowano również podatność niektórych innych traw uprawnych i dzikich, lecz ich znaczenie polowe może być mniejsze.
Zabiegi chemiczne mają charakter zapobiegawczy i dotyczą przede wszystkim materiału siewnego. W Polsce wolno stosować wyłącznie środki ochrony roślin aktualnie dopuszczone do użycia w pszenicy i przeciwko danemu problemowi; przed zastosowaniem należy sprawdzić aktualną etykietę, zakres rejestracji, dawkę, termin oraz wymagania dotyczące bezpieczeństwa. Zaprawianie nie usuwa inokulum z silnie porażonej gleby ani nie leczy już zakażonych roślin.