
Rak i zamieranie pędów powodowane przez Botryosphaeria dothidea
Botryosphaeria dothidea (Moug. ex Fr.) Ces. & De Not.Krótkie przedstawienie: Rak i zamieranie pędów powodowane przez Botryosphaeria dothidea
Botryosphaeria dothidea to grzyb zasiedlający tkanki zdrewniałe, który przez zranienia i osłabienie roślin może powodować raki kory, zamieranie pędów i gałęzi, zgorzel kwiatostanów oraz zgnilizny owoców. Objawy zależą od gospodarza i często przypominają choroby wywoływane przez inne Botryosphaeriaceae, dlatego pewne rozpoznanie może wymagać badania laboratoryjnego.
Typowe warunki
Przegląd
Botryosphaeria dothidea jest szeroko rozpowszechnionym grzybem zasiedlającym drewno i tkanki zdrewniałe. Występuje jako patogen oportunistyczny: najłatwiej infekuje przez rany po cięciu, mróz, grad, owady, uszkodzenia mechaniczne lub tkanki wcześniej osłabione inną chorobą.
W zależności od gospodarza obserwuje się raka kory, zamieranie pędów i konarów, zgorzel pędów lub wiech oraz zgniliznę owoców. Objawy mogą być podobne do powodowanych przez inne gatunki Botryosphaeriaceae, dlatego samo stwierdzenie czarnych owocników nie potwierdza gatunku.
W polskich warunkach szczególne znaczenie ma ograniczanie ran, stresu wodnego i pozostawiania chorego drewna w sadzie, winnicy, plantacji krzewów owocowych oraz na terenach zieleni.
Objawy i rozpoznawanie
Na pędach, gałęziach i konarach rozwijają się wydłużone, zapadnięte lub lekko spękane nekrozy o barwie czerwonobrązowej, brunatnej do szarej. Po zdjęciu kory widoczne jest brunatne lub czarnobrązowe przebarwienie łyka, kambium i drewna, czasem klinowate w przekroju.
Liście na pojedynczym pędzie mogą więdnąć, żółknąć, brunatnieć i pozostawać przytwierdzone do zamierającej gałęzi. Choroba postępuje od końców pędów lub od rany, a rak może obrączkować pęd i powodować zamieranie części znajdującej się powyżej.
Na winorośli i krzewach owocowych możliwe są nekrozy łóz, rakowacenie i zamieranie pędów. Na borówce obserwuje się czerwienienie liści, ich zasychanie i stopniowe zamieranie pędu. Na drzewach owocowych, pestkowych i orzechach mogą wystąpić zgnilizny owoców, zaschnięte grona lub kwiatostany oraz wyciek gumy. W wilgotnych warunkach w martwej korze lub na gnijących owocach mogą pojawiać się drobne czarne owocniki.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Źródłem infekcji są przede wszystkim porażone raki, martwe gałęzie, zaschnięte łodygi, resztki kwiatostanów i zmumifikowane owoce. Zarodniki uwalniają się podczas deszczu oraz długiego zwilżenia i rozpryskują na sąsiednie tkanki.
Rozprzestrzenianiu sprzyjają narzędzia używane kolejno na chorych i zdrowych roślinach, woda spływająca po powierzchni roślin oraz transport zakażonego materiału szkółkarskiego. Wnikanie następuje zwykle przez rany po cięciu, mróz, grad, owady lub uszkodzenia mechaniczne.
Ryzyko i nasilenie choroby zwiększają susza, upał, podtopienia, uszkodzenia zimowe, nieprawidłowe warunki korzeniowe, nadmierne obciążenie plonem i inne czynniki obniżające wigor roślin.
Cykl życia i przetrwanie
Grzyb przetrzymuje się w porażonej korze, martwych pędach i łozach, rakach, zaschniętych kwiatostanach oraz zmumifikowanych owocach. W okresach wilgotnej pogody wytwarza owocniki, przede wszystkim piknidia, w których powstają zarodniki bezpłciowe.
Zarodniki są uwalniane podczas deszczu lub długotrwałego zwilżenia i przenoszone głównie przez rozprysk wody, spływ oraz narzędzia do cięcia. Do infekcji dochodzi najczęściej przez rany, uszkodzenia mrozowe i owadzie albo osłabione tkanki.
Po zasiedleniu kory i drewna infekcja może przez pewien czas pozostawać utajona. Gdy roślina jest osłabiona, nekroza rozszerza się, może obrączkować pęd i zaburzać przewodzenie wody. W owocach objawy bywają widoczne dopiero w okresie dojrzewania lub po zbiorze.
Zwalczanie i ochrona
Nie istnieje praktyczna metoda regeneracji gałęzi lub pnia głęboko skolonizowanych przez grzyb. Na krzewach, winorośli i młodych drzewach wycinaj porażone części z zapasem zdrowego drewna, wykonując cięcia w suchej pogodzie. Każdy kolejny przekrój oceniaj pod kątem przebarwienia; jeśli brązowienie sięga dalej, kontynuuj cięcie do czystej tkanki.
Usunięte fragmenty wynieś poza plantację lub ogród. Przy rakach na dużych konarach i pniu nie usuwaj samodzielnie rozległych partii kory, jeśli mogłoby to osłabić konstrukcję drzewa — skonsultuj zabieg z arborystą lub doradcą ochrony roślin.
Po cięciu popraw warunki wzrostu: zapewnij wodę podczas suszy, ogranicz uszkodzenia korzeni i pnia, kontroluj szkodniki oraz inne choroby. W sadach, winnicach i plantacjach decyzje o ochronie chemicznej opieraj wyłącznie na aktualnej etykiecie środka zarejestrowanego w Polsce dla danej uprawy i zastosowania.
Łagodna i biologiczna ochrona
Najskuteczniejsze działania niechemiczne należy prowadzić w ramach integrowanej ochrony roślin:
- wycinaj chore i zamierające pędy oraz gałęzie w suchy dzień, schodząc wyraźnie poniżej widocznej nekrozy, aż do zdrowego drewna;
- usuwaj wycięty materiał z plantacji lub ogrodu i nie rozdrabniaj go na ściółkę; nie dodawaj go do kompostu przydomowego, jeśli nie masz pewności, że proces osiąga temperaturę niszczącą patogeny;
- dezynfekuj narzędzia między kolejnymi roślinami i po cięciu widocznie chorego drewna, a rany ograniczaj do niezbędnego minimum;
- zbieraj zmumifikowane owoce, zaschnięte kwiatostany, martwe łodygi i opadłe fragmenty drewna;
- utrzymuj równomierne nawodnienie w okresach suszy, poprawiaj odpływ nadmiaru wody, ograniczaj uszkodzenia pnia i zwalczaj owady powodujące rany;
- stosuj zdrowy materiał szkółkarski i unikaj zakładania nasadzeń przy silnie porażonych, zaniedbanych roślinach zdrewniałych.
Zapobieganie
Wybieraj zdrowe, kontrolowane sadzonki, łozy i podkładki. W polskim klimacie ograniczaj stres wodny od późnej wiosny do końca lata, szczególnie u młodych drzew, winorośli i krzewów owocowych; podlewanie kieruj do gleby, a nie na pędy i liście.
- Nie wykonuj cięcia podczas deszczu ani tuż przed okresem opadów; unikaj dużych ran i nie pozostawiaj krótkich, obumarłych czopów.
- Chore, uszkodzone i martwe części wycinaj możliwie szybko, najlepiej w okresie suchej pogody.
- Usuwaj z kwatery resztki po cięciu, mumie owocowe i obumarłe pędy, ponieważ mogą produkować zarodniki przez wiele miesięcy.
- Chroń pnie i podstawę roślin przed koszeniem, pracami mechanicznymi, mrozem i uszkodzeniami zwierząt; monitoruj szkodniki drążące i raniące korę.
- Utrzymuj przepuszczalną glebę, prawidłowe pH i zbilansowane nawożenie; unikaj nadmiaru azotu oraz nadmiernego zagęszczenia koron.
- Przy podejrzeniu choroby o nietypowym przebiegu pobierz fragment granicy zdrowej i chorej tkanki do identyfikacji laboratoryjnej, ponieważ objawy mogą być powodowane przez inne Botryosphaeriaceae, raka bakteryjnego, mróz lub owady.
Ciekawostki
- Botryosphaeria dothidea może występować w tkankach bez wyraźnych objawów i ujawnić się dopiero po stresie rośliny.
- Nazwa „Botryosphaeria” w starszej literaturze obejmowała szerszą grupę grzybów niż obecnie, dlatego część dawnych oznaczeń żywicieli może wymagać rewizji.
- Czarne piknidia są oznaką obecności grzyba w martwej tkance, ale nie stanowią samodzielnego dowodu, że chodzi właśnie o ten gatunek.
- Największe znaczenie praktyczne ma usunięcie źródła inokulum i poprawa kondycji rośliny, ponieważ głęboko skolonizowanego drewna nie da się skutecznie „wyleczyć” opryskiem.
Nie stosuj fungicydu wyłącznie na podstawie tej nazwy patogena. W Polsce używaj tylko środków ochrony roślin aktualnie dopuszczonych dla konkretnej uprawy i zwalczanego problemu; przed zabiegiem sprawdź aktualną etykietę w rejestrze MRiRW, przestrzegaj dawek, terminów, liczby zabiegów, okresu karencji i wymagań dotyczących ochrony użytkownika oraz środowiska. Zabiegi chemiczne zwykle nie regenerują drewna już skolonizowanego przez grzyb.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.

