Pstrokatość winorośli

Pstrokatość winorośli jest chorobą wirusową związaną z Maculavirus vitis, często przebiegającą bez wyraźnych objawów u uprawianych odmian Vitis vinifera i wielu podkładek. Typowe przejaśnienia drobnych żyłek ujawniają się przede wszystkim na wrażliwej roślinie wskaźnikowej Vitis rupestris. Wirus rozprzestrzenia się głównie z zakażonym materiałem do szczepienia i rozmnażania.

Maculavirus vitis jest dodatnio-sensownym wirusem RNA, związanym głównie z tkankami łyka. U wielu odmian winorośli właściwej (Vitis vinifera) oraz podkładek amerykańskich zakażenie nie daje jednoznacznych objawów polowych, dlatego sama obserwacja krzewu nie pozwala wiarygodnie wykluczyć infekcji.

Klasyczny obraz uzyskuje się na wrażliwej roślinie wskaźnikowej Vitis rupestris: na młodych liściach pojawia się przejaśnienie drobnych żyłek i żyłek bocznych, widoczne szczególnie pod światło. Rozpoznanie powinno być potwierdzone badaniem laboratoryjnym, najczęściej RT-PCR, a w programach wysokiej zdrowotności także odpowiednim testem wskaźnikowym.

• Na młodych liściach Vitis rupestris widoczne są blade, półprzezroczyste przejaśnienia wzdłuż drobnych żyłek.
• W miarę dojrzewania liścia przejaśnienia mogą tworzyć delikatny wzór mozaikowy lub plamisty.
• Przy silniejszej reakcji liście mogą być pomarszczone, zniekształcone albo zawijać się ku górze.
• Silne szczepy wirusa mogą powodować ograniczenie wzrostu, lecz wyraźne straty plonu przypisywane wyłącznie GFkV nie są dobrze ustalone.
• U Vitis vinifera i wielu podkładek objawy zwykle są niewidoczne. Podobne zmiany mogą powodować inne wirusy kompleksu fleck, infekcje mieszane oraz stresy środowiskowe lub pokarmowe.

Najważniejszą drogą szerzenia na odległość jest zakażony materiał wegetatywny: zrazy, oczka, sadzonki, podkładki oraz szczepione rośliny. Sprawne przenoszenie przez szczepienie wynika z obecności wirusa w układzie przewodzącym.

Nie potwierdzono naturalnego wektora ani nasiennego przenoszenia patogenu. Zgłaszane rozprzestrzenianie w obrębie plantacji ma nie do końca wyjaśniony mechanizm i nie powinno być automatycznie przypisywane owadom. Objawy mogą być zmienione przez współzakażenia innymi wirusami winorośli.

Wirus utrzymuje się systemicznie, szczególnie w łyku zakażonej winorośli. Do nowej rośliny przechodzi wraz z zakażonym zrazem, oczkiem, sadzonką lub podkładką, a następnie zasiedla tkanki przewodzące po wykonaniu szczepienia lub okulizacji.

Nie potwierdzono stałego naturalnego wektora owadziego ani roztoczowego. Zwykłe przenoszenie sokiem podczas prac pielęgnacyjnych nie jest uznawane za ustaloną drogę transmisji, a przenoszenie przez nasiona nie zostało wykazane. Doświadczenia z kanianką mają znaczenie eksperymentalne, nie praktyczne dla winnic.

Ponieważ wiele zakażonych krzewów nie wykazuje objawów, wirus może niezauważenie trafić do szkółek i nowych nasadzeń. W diagnostyce wykorzystuje się badania molekularne oraz, w razie potrzeby, biologiczne testy wskaźnikowe na Vitis rupestris.

Nie ma kuracji, która skutecznie eliminuje Maculavirus vitis z zakażonej winorośli. Po potwierdzeniu infekcji decyzja zależy od celu uprawy:

• w szkółce, mateczniku lub kolekcji wysokiej zdrowotności usuń zakażone rośliny i zastąp je przebadanym materiałem;
• w istniejącej winnicy oceń krzewy pod kątem wartości produkcyjnej, współzakażeń i ryzyka pobierania z nich materiału rozmnożeniowego;
• przed usunięciem lub pozostawieniem roślin pobierz próbki do laboratorium, ponieważ same przejaśnienia żyłek nie są rozstrzygające;
• nie stosuj insektycydów ani fungicydów w celu „wyleczenia” tej infekcji wirusowej.

W razie podejrzenia problemu w materiale szkółkarskim skonsultuj wynik z laboratorium fitopatologicznym lub właściwą służbą ochrony roślin.

Nie ma biologicznego preparatu, który usuwałby Maculavirus vitis z zakażonego krzewu. Najskuteczniejsze działania o charakterze niechemicznym polegają na zapobieganiu wprowadzeniu wirusa i ograniczaniu jego przenoszenia w materiale roślinnym.

• Zakładaj winnicę i matecznik wyłącznie z kwalifikowanego, przebadanego materiału odpowiedniego dla danej odmiany i podkładki.
• Nie pobieraj zrazów, oczek ani sadzonek z nieznanego źródła i nie wymieniaj niebadanych sztobrów między gospodarstwami.
• Usuwaj z partii rozmnożeniowych rośliny potwierdzone jako zakażone i zastępuj je materiałem o znanym statusie zdrowotnym.
• Ograniczaj mieszanie partii oraz utrzymuj higienę narzędzi i stanowisk pracy zgodnie z procedurami szkółkarskimi.

• Kupuj materiał rozmnożeniowy z legalnego, identyfikowalnego źródła i sprawdzaj jego status zdrowotny.
• W szkółce prowadź ewidencję partii podkładek, zrazów i oczek oraz nie mieszaj materiału o różnym pochodzeniu.
• W przypadku mateczników i cennych kolekcji zlecaj badania w laboratorium diagnostycznym, najlepiej metodą zwalidowaną dla badanego materiału.
• Nie opieraj oceny wyłącznie na wyglądzie, ponieważ zakażone odmiany uprawne często są bezobjawowe.
• Rośliny podejrzane trzymaj oddzielnie do czasu uzyskania wyniku; nie pobieraj z nich materiału do rozmnażania.
• Dezynfekuj narzędzia i utrzymuj uporządkowany przepływ pracy między partiami zgodnie z procedurą szkółki.
• W Polsce materiał przeznaczony do obrotu powinien spełniać aktualne wymagania zdrowotności i kwalifikacji dla winorośli.

• Maculavirus vitis jest gatunkiem typowym rodzaju Maculavirus.
• Najbardziej charakterystyczne objawy nie występują zwykle na standardowych odmianach produkcyjnych, lecz na wrażliwej roślinie wskaźnikowej Vitis rupestris.
• Wirus jest wymieniany w przepisach Unii Europejskiej jako regulowany organizm niekwarantannowy dotyczący materiału rozmnożeniowego winorośli.
• W Polsce obecność GFkV wykrywano w badaniach winorośli, co potwierdza znaczenie kontroli zdrowotności materiału szkółkarskiego.