Opiętek jesionowiec

Opiętek jesionowiec (Agrilus planipennis) jest inwazyjnym, kwarantannowym chrząszczem bogatkowatym, którego larwy żerują pod korą jesionów. Drążone przez nie chodniki uszkadzają łyko, kambium i zewnętrzną część bielu, prowadząc do przerzedzenia korony, zamierania konarów i śmierci drzewa. Podejrzenie wystąpienia w Polsce wymaga zgłoszenia do PIORiN.

Opiętek jesionowiec to azjatycki chrząszcz z rodziny bogatkowatych (Buprestidae). Dorosłe osobniki są smukłe, metalicznie niebieskozielone i mają zwykle około 8,5–14 mm długości, ale to larwy powodują zasadnicze szkody. Żerują bezpośrednio pod korą, przerywając transport asymilatów i wody.

W Europie za żywicieli uznaje się przede wszystkim gatunki rodzaju Fraxinus, w tym jesion wyniosły, wąskolistny i mannowy. Rozpoznanie na podstawie samego koloru chrząszcza jest niewiarygodne, ponieważ rodzaj Agrilus obejmuje wiele podobnych gatunków. Potwierdzenie powinno wykonać specjalistyczne laboratorium lub właściwa inspekcja fitosanitarna.

Opiętek jesionowiec jest w Unii Europejskiej agrofagiem priorytetowym podlegającym urzędowemu nadzorowi. W Polsce, przy podejrzeniu obecności owada lub charakterystycznych chodników, nie należy samodzielnie przenosić drewna ani kory; trzeba skontaktować się z PIORiN.

Początkowo porażenie może przebiegać bez wyraźnych objawów zewnętrznych. Z czasem pojawia się przerzedzenie i żółknięcie liści, osłabienie przyrostu oraz zamieranie pojedynczych gałęzi, często w górnej części korony.

• liczne pędy odroślowe na pniu i konarach,
• pionowe spękania kory, pod którymi widoczny jest kręty chodnik larwalny,
• chodniki wypełnione trocinkami i kałem larw,
• charakterystyczne, niemal litery D przypominające otwory wyjściowe o średnicy około 3–4 mm,
• intensywne żerowanie dzięciołów i odłupywanie kory,
• postępujące zamieranie konarów, łuszczenie kory, łamliwość oraz śmierć drzewa.

Silne objawy zwykle wskazują na bardziej zaawansowane zasiedlenie. Podobny obraz mogą powodować rodzime owady kambio- i ksylofagiczne, susza, choroby korzeni, fytoftoroza oraz inne przyczyny zamierania jesionów.

Larwy uszkadzają tkanki przewodzące pod korą. Liczne, nakładające się chodniki mogą opasać konary lub pień, ograniczając przepływ asymilatów, wody i związków zapasowych.

Na krótkie odległości dorosłe chrząszcze przemieszczają się lotem między jesionami. Najważniejszą drogą zawleczenia na większe odległości jest transport zasiedlonego drewna, kory, materiału szkółkarskiego, opakowań z litego drewna i drewna opałowego. W Polsce nie należy przewozić podejrzanego materiału; należy postępować według aktualnych wymagań fitosanitarnych i wskazań PIORiN.

W warunkach europejskich opiętek jesionowiec zwykle rozwija jedno pokolenie rocznie, choć w chłodniejszych warunkach lub przy późnym złożeniu jaj rozwój może trwać dwa lata. Dorosłe chrząszcze pojawiają się w ciepłej porze roku, zwykle od późnej wiosny do lata, żerują na liściach, kopulują i składają jaja w szczelinach kory.

Po wylęgu larwy wgryzają się pod korę i przechodzą kilka stadiów, tworząc zygzakowate chodniki w łyku, okolicy kambium i zewnętrznym bielu. Larwy zimują pod korą, następnie przepoczwarczają się i wygryzają przez korę, pozostawiając otwory w kształcie litery D. Dorosłe mogą zasiedlać sąsiednie jesiony, natomiast na duże odległości szkodnik jest najczęściej przenoszony przez człowieka.

Postępowanie zależy od potwierdzenia gatunku, stopnia zasiedlenia, kondycji drzewa, jego wartości oraz bezpieczeństwa otoczenia. Drzewa z rozległym zamieraniem, spękaną korą lub osłabionymi konarami powinien ocenić arborysta, ponieważ martwy jesion może stwarzać zagrożenie.

• W przypadku podejrzenia ogniska w Polsce najpierw powiadom PIORiN i ogranicz przemieszczanie roślin, drewna oraz kory.
• Silnie zasiedlone lub niebezpieczne drzewa mogą wymagać usunięcia i zabezpieczenia materiału zgodnie z decyzją służb fitosanitarnych.
• Cenne, żywotne drzewa z niewielkim nasileniem objawów mogą być w niektórych krajach obejmowane profesjonalnym programem ochrony systemicznej, lecz skuteczność zależy od terminu, średnicy pnia, stopnia zasiedlenia i prawidłowej aplikacji.
• Cięcie pojedynczych konarów nie usuwa larw znajdujących się w pniu; odpady należy traktować jako potencjalnie porażony materiał.

Nie podejmuj samodzielnych oprysków korony ani odwiertów w pniu bez diagnozy i oceny prawnej. Zawsze sprawdź aktualne polskie przepisy oraz decyzje urzędowe dotyczące tego agrofaga.

Nie istnieje bezpieczna, domowa metoda eliminacji larw ukrytych w pniu. W ramach biologicznego i ekologicznego IPM można:

• chronić dzięcioły i inne rodzime ptaki owadożerne, nie niszcząc ich siedlisk,
• usuwać i zagospodarowywać podejrzane drewno wyłącznie zgodnie z instrukcjami PIORiN, aby nie rozprzestrzeniać larw,
• unikać składowania niekorowanego drewna jesionowego oraz przemieszczania drewna opałowego,
• stosować monitoring urzędowy i pułapki wyłącznie jako element programu prowadzonego przez uprawnione służby.

Parazytoidy wykorzystywane w programach biologicznego zwalczania w Ameryce Północnej nie są rozwiązaniem do samodzielnego uwalniania w Polsce. Ich użycie wymaga odpowiednich zezwoleń i oceny ryzyka dla rodzimych organizmów.

W Polsce najważniejsze są działania zapobiegające zawleczeniu i szybkie wykrywanie:

• kupuj materiał szkółkarski z legalnego źródła i wymaganym paszportem roślin,
• nie przywoź ani nie przemieszczaj niekorowanego drewna jesionowego oraz drewna opałowego z obszarów występowania szkodnika,
• przechowuj drewno opałowe w miejscu, w którym będzie spalone, zamiast transportować je na większe odległości,
• co najmniej raz w roku, szczególnie od późnej wiosny do lata, oglądaj jesiony pod kątem przerzedzenia korony, odrostów, spękań kory, otworów D-kształtnych i śladów żerowania dzięciołów,
• ograniczaj uszkodzenia pni, zagęszczenie gleby i silne przesuszenie stanowiska; dobra kondycja nie chroni całkowicie przed atakiem, ale może zwiększyć możliwości zarządzania drzewem,
• przy podejrzeniu obecności szkodnika nie okorowuj ani nie wywoź samodzielnie drewna — zgłoś sprawę do właściwego wojewódzkiego inspektoratu PIORiN.

W nasadzeniach zastępczych wybieraj zróżnicowany zestaw gatunków drzew, a nie pojedynczy gatunek sadzony masowo.

• Największe szkody powoduje stadium larwalne ukryte pod korą, dlatego pierwsze objawy mogą pojawić się długo po zasiedleniu drzewa.
• Rodzime europejskie jesiony, w tym Fraxinus excelsior, są uznawane za podatne żywiciele.
• Jedyny dobrze udokumentowany poza rodzajem Fraxinus żywiciel larwalny to śniegowiec wirginijski (Chionanthus virginicus), jednak jest on żywicielem mniej odpowiednim niż jesiony.
• Historyczne doniesienia o rozwoju na orzechach, wiązach i skrzydłorzechach są obecnie uznawane za błędne lub niewystarczająco potwierdzone.
• Dzięcioły mogą usuwać korę i zjadać larwy, lecz ich obecność nie potwierdza samodzielnie gatunku szkodnika.