Mozaika jabłoni

Mozaika jabłoni jest układową chorobą wirusową jabłoni wywoływaną przez Ilarvirus ApMV. Wiosną na rozwijających się liściach widoczne są nieregularne kremowe, żółte lub białawe plamy, cętki i wzory, a silne porażenie może hamować wzrost i obniżać plon. Objawy zależą od odmiany i szczepu wirusa, dlatego rozpoznanie warto potwierdzić laboratoryjnie.

ApMV należy do rodzaju Ilarvirus w rodzinie Bromoviridae. Choroba występuje w wielu rejonach uprawy jabłoni, także w Europie. Typowy obraz obejmuje jasnożółte, kremowe lub niemal białe przebarwienia liści, często układające się w mozaikę, pasma albo wzory wzdłuż nerwów.

Nasilenie objawów zależy od odmiany, szczepu wirusa, wieku liści i warunków pogody. Objawy mogą być wyraźniejsze po chłodnej wiośnie, ale sam wygląd liści nie wystarcza do pewnej diagnozy. Podobne przebarwienia wywołują m.in. niedobory, uszkodzenia herbicydowe, stres pogodowy, naturalna pstrawość oraz inne wirusy jabłoni. Jeżeli decyzja dotyczy wycinania drzewa, reklamacji lub pobierania zrazów, próbkę należy zbadać w laboratorium diagnostycznym.

• Na młodych, rozwijających się liściach pojawiają się nieregularne jasnozielone, żółte, kremowe lub białawe plamy, cętki, pasma i wzory.
• Przebarwienia często biegną wzdłuż większych nerwów albo tworzą wyraźną mozaikę widoczną głównie na górnej stronie blaszki.
• U podatnych odmian liście mogą się podwijać, brunatnieć po gorącej i słonecznej pogodzie oraz przedwcześnie opadać.
• Drzewa mogą rosnąć wolniej, tworzyć krótsze przyrosty i cieńszy pień, a plon oraz jakość przechowalnicza owoców mogą się pogarszać.
• Objawy bywają słabe, nieregularne lub nieobecne, dlatego pozornie zdrowe drzewo nie musi być wolne od wirusa.

Chorobę powoduje Ilarvirus ApMV. Najczęściej wirus trafia do sadu wraz z zakażonymi podkładkami, zrazami, oczkami lub innym materiałem szkółkarskim. W obrębie starszego sadu możliwe jest powolne szerzenie przez naturalne zrosty korzeniowe sąsiednich jabłoni. Prace szczepieniarskie i cięcie mogą ułatwiać mechaniczne przeniesienie zakażonego materiału, gdy narzędzia lub tkanki nie są właściwie higienizowane.

Brakuje podstaw, aby traktować mszyce, przędziorki lub inne owady jako rutynowe wektory ApMV. Nie należy też uznawać bezobjawowego drzewa matecznego za pewnie wolne od wirusa.

Po zakażeniu ApMV ma charakter układowy i może utrzymywać się w żywym, zdrewniałym gospodarzu przez całe jego życie. Najważniejszym etapem przenoszenia jest rozmnażanie wegetatywne: zakażone oczka, zrazy, podkładki lub inne części rośliny wprowadzają wirusa do nowych drzew.

W istniejącym sadzie możliwe jest powolne przechodzenie wirusa przez naturalne zrosty korzeniowe między sąsiednimi jabłoniami. Przeniesienie mechaniczne podczas szczepienia, okulizacji lub pracy na świeżych ranach jest możliwe przy złej higienie narzędzi i materiału roślinnego. Nie ma wiarygodnych danych, aby owady lub roztocze były rutynowymi wektorami ApMV. Rola pyłku i nasion w zwykłej produkcji jabłoni nie jest uznawana za główną drogę szerzenia.

Nie ma leczenia przyczynowego, które usunęłoby ApMV z zakażonej jabłoni. Opryski fungicydami, insektycydami lub nawozami nie eliminują wirusa, a cięcie nie cofnie zakażenia układowego.

Jeśli objawy są łagodne, a drzewo nie służy do pobierania zrazów, można pozostawić je po potwierdzeniu diagnozy i obserwować jego kondycję. Drzewa silnie osłabione, wyraźnie mniej plonujące albo przeznaczone do dalszego rozmnażania najlepiej usunąć i zastąpić materiałem o potwierdzonej zdrowotności. Przy podejrzeniu choroby nie opieraj decyzji wyłącznie na fotografii liścia, ponieważ podobny obraz powodują także zaburzenia odżywiania, herbicydy, stres termiczny i inne wirusy.

Nie istnieje biologiczny preparat ani domowa metoda usuwająca ApMV z zakażonego drzewa. Najskuteczniejsze działania oparte na higienie i ograniczaniu źródła infekcji to:

• rozmnażanie wyłącznie z materiału przebadanego wirusologicznie lub objętego wiarygodnym systemem kwalifikacji,
• rezygnacja ze zrazów i oczek pobieranych z drzew starych, zaniedbanych lub wykazujących mozaikę,
• dezynfekcja narzędzi do szczepienia, okulizacji i cięcia między drzewami, zwłaszcza przy pracy z podejrzanym materiałem,
• usuwanie i niszczenie silnie porażonych drzew, jeśli ich utrzymywanie nie ma wartości kolekcjonerskiej lub produkcyjnej,
• ograniczanie kontaktu korzeni zakażonych i zdrowych drzew oraz ostrożność przy zakładaniu nowych nasadzeń obok starego sadu,
• oddzielanie nowych drzewek od istniejącej kolekcji do czasu oceny ich zdrowotności.

W polskich warunkach najważniejsza jest profilaktyka materiału szkółkarskiego, ponieważ zakażonej jabłoni nie można skutecznie odwirować ani wyleczyć z infekcji.

• Zakładaj sad i nasadzenia przydomowe z drzewek, podkładek, zrazów i oczek pochodzących z wiarygodnego źródła oraz, gdy jest to dostępne, z potwierdzeniem zdrowotności wirusowej.
• Nie pobieraj materiału do szczepienia z drzew z mozaiką liści, nieznaną historią lub pochodzących z opuszczonych sadów.
• Wiosną i na początku lata lustruj młode liście, zwracając uwagę na powtarzalne, nieregularne przebarwienia.
• Dezynfekuj narzędzia między drzewami i nie odkładaj podejrzanych zrazów razem ze zdrowym materiałem.
• Przy ważnych decyzjach diagnostycznych pobierz reprezentatywne liście lub tkankę spoczynkową i przekaż je do specjalistycznego laboratorium.
• W przypadku silnych objawów usuń drzewo wraz z materiałem przeznaczonym do rozmnażania; odpady nie powinny trafiać na kompost używany do produkcji podkładek.

• Objawy mozaiki mogą silnie różnić się między odmianami i szczepami wirusa; u jednych drzew są efektowne, a u innych ledwo zauważalne.
• Odmiany Golden Delicious i Jonathan są często opisywane jako bardziej wrażliwe, ale reakcja zależy także od izolatu i warunków środowiska.
• W sadzie wirus zwykle szerzy się wolno, ponieważ najważniejszym źródłem są zakażone części używane do rozmnażania, a nie typowy owad przenoszący chorobę.
• Nie należy mylić mozaiki jabłoni z innymi chorobami wirusowymi, w tym z mozaiką powodowaną przez inne wirusy sadownicze.