Ździeblarz pszenny (Cephus pygmaeus)

Ździeblarz pszenny, Cephus pygmaeus, jest błonkówką rozwijającą się wewnątrz źdźbeł pszenicy i innych traw. Larwy uszkadzają tkanki przewodzące, a przed przepoczwarczeniem podcinają wnętrze źdźbła, co może prowadzić do bielenia kłosów, słabego wypełnienia ziarna, łamania i wylegania roślin. W Polsce gatunek występuje powszechnie, lecz podobne objawy mogą wywoływać inne ździeblarzowate.

Ździeblarz pszenny należy do błonkówek z rodziny ździeblarzowatych (Cephidae), a nie do much. Dorosłe osobniki są smukłe, zwykle czarne z żółtymi przepaskami na odwłoku i osiągają około 5–10 mm długości. Samica nacina źdźbło piłkowatym pokładełkiem i składa jajo pojedynczo, zwykle w górnej części rozwijającego się źdźbła.

Szkodliwym stadium jest beznoga larwa, która żeruje w jego wnętrzu. W polskich warunkach gatunek może występować w różnych regionach kraju, zwłaszcza tam, gdzie zboża sąsiadują z trawami żywicielskimi. Sam owad widziany na roślinie nie potwierdza jednak gatunku; do pewnej identyfikacji potrzebne jest badanie larwy, korytarza i komory w źdźble.

Początkowo porażone źdźbła mogą nie wykazywać objawów zewnętrznych. Po rozcięciu widać korytarze żerowania, trocinowaty kał, uszkodzony rdzeń oraz jasną, beznogą larwę z brązową głową.

• przedwcześnie białe lub żółtawe kłosy powyżej uszkodzonego odcinka,
• słabe wypełnienie kłosa i pomarszczone ziarniaki,
• łamanie źdźbeł i wyleganie, często w dolnej części rośliny,
• wewnętrzna bruzda lub pierścieniowe podcięcie wykonane przez dojrzałą larwę,
• krótkie, puste nasadowe odcinki źdźbeł po oddzieleniu górnej części.

Nie należy rozpoznawać szkodnika wyłącznie na podstawie wylegania. Trzeba rozciąć kilka roślin z objawami i sprawdzić obecność larwy, odchodów oraz komory zimowania.

Szkodnik utrzymuje się tam, gdzie przez kolejne sezony rosną podatne zboża lub wysokie trawy, a porażone nasady źdźbeł pozostają na polu. Źródłem kolejnego pokolenia mogą być także samosiewy pszenicy, żyta i jęczmienia oraz dzikie trawy na obrzeżach pól.

Dorosłe osobniki latają zwykle na niewielkie odległości, ale mogą przechodzić między sąsiadującymi stanowiskami. Larwy są chronione w źdźble, dlatego porażony materiał roślinny, słoma i nieoczyszczone resztki pożniwne mogą ułatwiać przetrwanie szkodnika i jego przenoszenie. Należy również uwzględnić możliwość pomylenia go z innymi ździeblarzowatymi o podobnym sposobie żerowania.

W Polsce zwykle występuje jedno pokolenie w roku. Postacie dorosłe pojawiają się najczęściej od maja do lipca, zwykle w okresie intensywnego wzrostu źdźbeł i przed kwitnieniem zbóż. Samica składa jaja pojedynczo wewnątrz źdźbeł, a larwy wylęgają się po około 1–2 tygodniach.

Larwa żeruje w rdzeniu, stopniowo przesuwając się ku podstawie źdźbła i wypełniając korytarz odchodami. Dojrzała larwa wykonuje wewnętrzne podcięcie, przygotowuje komorę i zimuje w dolnej części źdźbła, zwykle przy nasadzie lub w resztkach pożniwnych. Wiosną przepoczwarcza się, a następnie pojawiają się dorosłe błonkówki. Terminy zależą od temperatury i fazy rozwojowej rośliny żywicielskiej.

Po wejściu larwy do źdźbła możliwości ratowania pojedynczej rośliny są niewielkie. W małej uprawie należy wyciąć i usunąć źdźbła z białymi kłosami, widocznymi korytarzami lub larwami, zanim nastąpi wylot następnego pokolenia. Po zbiorze trzeba dokładnie ocenić nasady źdźbeł i ograniczyć pozostawianie silnie porażonego materiału.

W produkcji zbóż decyzję o ochronie należy oprzeć na potwierdzeniu gatunku, wynikach lustracji, fazie rozwojowej roślin, nasileniu zasiedlenia i zaleceniach doradztwa integrowanej ochrony roślin. Opryski nalistne wykonane po wniknięciu larw do źdźbła zwykle mają ograniczoną przydatność, dlatego większe znaczenie mają działania agrotechniczne, terminowy zbiór i zarządzanie resztkami pożniwnymi.

Najważniejsza jest zintegrowana ochrona oparta na lustracji i ograniczaniu miejsc rozwoju larw. W małych uprawach można wycinać i usuwać porażone lub wyległe źdźbła przed wylotem dorosłych osobników, a następnie usuwać porażone nasady i resztki pożniwne.

• stosować płodozmian z udziałem roślin niebędących trawami, gdy pozwala na to technologia gospodarstwa,
• zwalczać samosiewy zbóż i silnie zasiedlone trawy przed kolejnym okresem lotu,
• unikać wieloletniego powtarzania zbóż na tych samych stanowiskach,
• terminowo zbierać zboże, ograniczając pozostawanie dojrzałych, porażonych źdźbeł,
• kosić lub ograniczać trawy na bezpośrednim skraju pola, jeżeli są źródłem zasiedlenia, z uwzględnieniem ochrony gleby i wymogów środowiskowych,
• chronić naturalnych wrogów szkodnika i nie wykonywać nieuzasadnionych oprysków szerokospektralnych.

W uprawach ekologicznych i przydomowych największe znaczenie mają higiena stanowiska, płodozmian, szybkie usuwanie porażonych źdźbeł oraz kontrola traw żywicielskich.

Lustrację warto rozpocząć w maju i kontynuować do początku kłoszenia, zwracając szczególną uwagę na obrzeża pól, miejsca przy miedzach oraz plantacje sąsiadujące z trawami. Należy rozciąć reprezentatywną próbę źdźbeł i szukać larw, frassu oraz korytarzy, ponieważ obserwacja dorosłych owadów jest niewystarczająca.

• wprowadzać zmianowanie z roślinami niezbożowymi,
• usuwać samosiewy zbóż i ograniczać silnie zasiedlone trawy,
• unikać wielokrotnego zakładania zbóż na tym samym stanowisku,
• zbierać plon bez niepotrzebnego opóźniania po osiągnięciu właściwej dojrzałości i wilgotności,
• postępować z resztkami pożniwnymi zgodnie z planem ochrony gleby, ograniczając pozostawianie porażonych nasad,
• oznaczać ogniska występowania i uwzględniać je przy planowaniu kolejnych zasiewów.

• Ździeblarz pszenny jest błonkówką, mimo że jego angielska nazwa zawiera określenie „stem sawfly”, czyli piłkowana błonkówka łodygowa.
• Samica składa jajo za pomocą piłkowatego pokładełka, wykonując nacięcie w ścianie źdźbła.
• Larwa przez większość życia pozostaje ukryta wewnątrz rośliny, dlatego liczba obserwowanych osobników dorosłych może nie odzwierciedlać zagrożenia.
• W Polsce ździeblarz pszenny może być mylony z innymi gatunkami ździeblarzowatych, między innymi z przedstawicielami rodzaju Trachelus.
• W badaniach i obserwacjach europejskich jako rośliny żywicielskie wymieniano przede wszystkim pszenicę, żyto, jęczmień i owies, a także trawy z rodzajów Bromus, Phleum, Agropyron, Elymus i Elytrigia.