Szarka śliwy (ospowatość śliwy)

Szarka śliwy, znana też jako ospowatość śliwy, jest chorobą wirusową drzew pestkowych wywoływaną przez Plum pox virus. Najczęściej poraża śliwy, brzoskwinie, nektaryny, morele i inne gatunki Prunus. Na liściach pojawiają się pierścienie i marmurkowatość, a owoce mogą być zniekształcone, ordzawione w miąższu i przedwcześnie opadać. Objawy nie zawsze są widoczne, więc konieczne jest badanie laboratoryjne.

Szarka śliwy jest układową chorobą wirusową, której nasilenie zależy od szczepu PPV, gatunku i odmiany gospodarza, wieku drzewa oraz warunków sezonu. Największe znaczenie ma w sadach śliw, moreli, brzoskwiń i nektaryn, ale podatność wykazują także niektóre wiśnie, czereśnie, migdały oraz dzikie i ozdobne gatunki Prunus.

Objawy mogą być nierównomiernie rozmieszczone w koronie, opóźnione lub całkowicie niewidoczne. Sama obserwacja liści i owoców nie wystarcza do pewnego rozpoznania, ponieważ podobne przebarwienia mogą powodować inne wirusy, uszkodzenia herbicydowe, niedobory i stres środowiskowy. Przy podejrzeniu nie należy pobierać zrazu ani rozmnażać drzewa; potrzebna jest konsultacja i diagnostyka laboratoryjna.

Na liściach śliwy mogą występować rozmyte oliwkowozielone pierścienie, łuki, pasma i marmurkowatość. U brzoskwini i nektaryny częstsze są chlorotyczne plamy, rozjaśnienie nerwów, pierścienie oraz deformacja blaszki liściowej; u moreli mogą pojawiać się jasne pierścienie i linie.

Owoce bywają nieregularnie wybarwione, z żółtymi lub brunatnymi pierścieniami, zagłębieniami, bruzdami, guzowatymi deformacjami i nierównomiernym dojrzewaniem. Mogą przedwcześnie opadać. Miąższ może mieć brunatnoczerwone przebarwienia, a pestki — plamy lub deformacje. Nasilenie objawów jest odmienne u poszczególnych gospodarzy; część zakażonych drzew pozostaje bezobjawowa.

Najczęściej wirus jest wprowadzany na duże odległości wraz z zakażonymi drzewkami, podkładkami, zrazami i oczkami. W sadzie oraz między pobliskimi drzewami rozprzestrzeniają go mszyce, które nabywają PPV podczas krótkiego nakłucia zakażonej rośliny i przekazują podczas kolejnych nakłuć zdrowego gospodarza.

Ryzyko zwiększają szczepienie nieznanym materiałem, pozostawianie porażonych drzew i dzikich gospodarzy oraz przemieszczanie roślin z niepewnego źródła. Zwykły zbiór i transport zdrowych owoców nie są główną drogą zakładania nowych ognisk, jednak podejrzanego materiału nie należy wykorzystywać do rozmnażania.

Po wniknięciu do podatnej rośliny PPV namnaża się w żywych komórkach i przemieszcza systemicznie przez tkanki. Zakażenie utrzymuje się przez okres spoczynku zimowego, a aktywność wirusa i widoczność objawów zmieniają się wraz z rozpoczęciem wzrostu wiosną oraz przebiegiem sezonu.

Mszyce, w tym mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mogą nabyć wirusa podczas krótkiego nakłucia tkanki i przekazać go kolejnej roślinie podczas następnych prób żerowania. Do zakażenia dochodzi także bezpośrednio przez zrazy, oczka i podkładki. Zakażenia utajone sprawiają, że brak objawów przez jeden sezon nie potwierdza zdrowotności drzewa.

Nie istnieje leczenie przywracające zdrowie zakażonemu drzewu. Cięcie pojedynczych gałęzi zwykle nie eliminuje wirusa, ponieważ zakażenie ma charakter układowy. Po potwierdzeniu PPV dalsze postępowanie — w tym usunięcie i zniszczenie roślin, zakres kontroli oraz ograniczenia w przemieszczaniu materiału — powinno wynikać z aktualnych decyzji i zaleceń PIORiN.

Nie rozmnażaj podejrzanych drzew, nie pobieraj z nich zrazów ani oczek i nie przenoś podkładek. Zwalczanie mszyc może ograniczać ich liczebność, lecz samo w sobie nie jest pewną metodą eradykacji, ponieważ transmisja zachodzi szybko i nie wymaga długotrwałego zasiedlenia drzewa przez wektor.

Nie ma biologicznego ani „domowego” preparatu, który wyleczy zakażone drzewo. Najskuteczniejsze postępowanie ma charakter fitosanitarny i kulturowy: stosować wyłącznie kwalifikowany, przebadany materiał, usuwać i niszczyć potwierdzone rośliny porażone zgodnie z zaleceniami PIORiN oraz ograniczać obecność samosiewów i dzikich roślin Prunus w pobliżu nasadzeń.

Narzędzia do cięcia i szczepienia należy czyścić między drzewami, a z podejrzanych roślin nie pobierać zrazów, oczek ani sadzonek. Obserwację warto prowadzić wiosną i latem, zwłaszcza na młodych liściach i owocach. Ochrona biologiczna mszyc może wspierać ogólny IPM, lecz nie gwarantuje zatrzymania transmisji PPV przez krótkotrwale żerujące osobniki.

Podstawą profilaktyki jest zakup drzewek, podkładek i materiału do szczepienia z legalnego, wiarygodnego źródła, najlepiej z dokumentowanym statusem zdrowotności i badaniem na wirusy. Nie należy przywozić ani wymieniać niezweryfikowanych zrazów, oczek, sadzonek i drzewek Prunus.

• Kontroluj młode i istniejące nasadzenia w okresie aktywnego wzrostu.
• Oznaczaj podejrzane drzewa i nie rozmnażaj ich.
• Dezynfekuj narzędzia używane do okulizacji, szczepienia i cięcia.
• Usuwaj porażone rośliny oraz potencjalne dzikie rezerwuary tylko zgodnie z instrukcjami organów ochrony roślin.
• W razie podejrzenia skontaktuj się z właściwym miejscowo wojewódzkim inspektoratem PIORiN; nie przemieszczaj materiału roślinnego do czasu wyjaśnienia.

• Nazwa „szarka” odnosi się do charakterystycznych, ospowatych i pierścieniowych zmian na owocach oraz liściach.
• Najważniejszą drogą dalekiego przenoszenia jest zakażony materiał szkółkarski i rozmnożeniowy, a nie zwykły kontakt z opadłymi owocami.
• Mszyce przekazują wirusa podczas krótkich prób żerowania, dlatego sam program zwalczania mszyc nie zastępuje zdrowego materiału i usuwania źródeł zakażenia.
• Zakres podatności zależy od izolatu i gospodarza; niektóre dzikie lub ozdobne Prunus mogą pełnić funkcję rezerwuaru przy skąpych objawach.