Wirus X ziemniaka

Wirus X ziemniaka (PVX) jest chorobą wirusową, która w wielu odmianach przebiega bez wyraźnych objawów, ale mimo to może ograniczać plon i pogarszać jakość bulw. Typowe symptomy, gdy się pojawią, to jasnozielona mozaika, szorstkość i pomarszczenie liści, zahamowanie wzrostu oraz sporadyczne nekrozy. Najważniejszym źródłem infekcji są zakażone sadzeniaki i kontakt z porażonym sokiem.

Wirus X ziemniaka jest patogenem przenoszonym z materiałem wegetatywnym i łatwo rozprowadzanym mechanicznie wraz z sokiem zakażonych roślin. Zakażone sadzeniaki przekazują wirusa pędom, a następnie nowo tworzonym bulwom. Wrażliwość i widoczność objawów zależą od odmiany, izolatu wirusa, wieku rośliny oraz warunków pogodowych.

Niektóre rośliny wyglądają zdrowo, mimo że ich plon lub wartość nasienna są obniżone. Objawy mogą być wyraźniejsze podczas chłodnej, pochmurnej pogody i częściowo zanikać przy ciepłej, jasnej pogodzie. Sama obserwacja liści nie potwierdza, że plantacja jest wolna od PVX.

Mozaikę PVX można pomylić z objawami PVY, PVA, PVS, niedoborami składników lub stresem środowiskowym. Przy produkcji sadzeniaków, ochronie cennej odmiany lub nietypowych objawach potrzebne jest badanie laboratoryjne, na przykład test ELISA albo RT-PCR, wykonane przez właściwe laboratorium diagnostyczne.

Objawy mogą nie występować, zwłaszcza u odmian tolerancyjnych. Gdy infekcja jest widoczna, obserwuje się najczęściej:

• jasnozieloną lub żółtawozieloną mozaikę i nieregularne przebarwienia liści;
• szorstkość, pomarszczenie, kędzierzawienie lub deformację listków;
• zmniejszenie powierzchni listków i słabszy rozwój naci;
• zahamowanie wzrostu oraz mniejszą masę roślin;
• w niektórych układach wirus–odmiana miejscowe nekrozy, zamieranie wierzchołków lub silne załamanie naci;
• spadek plonu i jakości bulw nawet przy pozornie zdrowej części nadziemnej.

Silniejsze objawy i większe straty mogą wystąpić przy jednoczesnym zakażeniu PVX i innymi wirusami ziemniaka, szczególnie PVY. Objawy nie pozwalają wiarygodnie rozróżnić infekcji pojedynczej od mieszanej.

Najczęściej wirus jest wprowadzany wraz z zakażonymi sadzeniakami, bulwami matecznymi lub innym rozmnażanym wegetatywnie materiałem. Z zakażonej bulwy przechodzi do pędów i bulw potomnych.

Łatwo przenosi się mechanicznie z sokiem roślinnym na nożach do cięcia, sadzarkach, kombajnach, odzieży, dłoniach, obuwiu, sprzęcie opryskowym i innych powierzchniach mających kontakt z uszkodzonymi roślinami. Sprzyjają temu rany, ocieranie się naci i intensywne zabiegi wykonywane w wilgotnej plantacji.

PVX nie ma uznanego typowego wektorowego cyklu z udziałem owadów. Samosiewy, odrzucone bulwy oraz zachowywanie własnych, niesprawdzonych sadzeniaków mogą podtrzymywać infekcję między sezonami.

PVX przetrwa między sezonami przede wszystkim w zakażonych bulwach i innym żywym materiale roślinnym. Po posadzeniu bulwy wirus namnaża się w młodych tkankach i przemieszcza systemicznie przez roślinę.

Sok z porażonych liści zakaża zranione lub mechanicznie uszkodzone tkanki sąsiednich roślin. Do przenoszenia dochodzi podczas cięcia bulw, sadzenia, prac pielęgnacyjnych, przejazdu maszyn, ocierania się roślin oraz ręcznego obchodzenia się z nimi.

Porażona roślina tworzy zakażone bulwy potomne, które stają się źródłem kolejnego cyklu bulwa–roślina–bulwa. PVX nie jest znany jako organizm wolno żyjący w glebie i nie ma typowego, rutynowego cyklu transmisji przez owady.

Nie ma zabiegu, który wyleczy zakażoną roślinę polową ani oczyści porażoną bulwę. W małej uprawie usuń całą roślinę wraz z bulwami i zutylizuj ją tak, aby nie mogła ponownie wykiełkować.

Bulw z roślin podejrzanych lub potwierdzonych nie używaj jako sadzeniaków. W produkcji kwalifikowanego materiału lub przy zachowaniu cennej odmiany można korzystać z laboratoriów specjalistycznych stosujących selekcję klonalną, kultury merystemów, termoterapię, indeksowanie i wielokrotne testy wirusologiczne.

Jeśli objawy są niejednoznaczne, pobierz reprezentatywne liście zgodnie z instrukcją laboratorium i zbadaj je metodą ELISA lub RT-PCR. Równocześnie sprawdź możliwość infekcji PVY, PVA, PVS i innych problemów fizjologicznych.

W amatorskiej uprawie najważniejsze są działania sanitarne i profilaktyka, ponieważ nie istnieje biologiczny preparat usuwający PVX z zakażonej rośliny.

• Sadź wyłącznie zdrowe, kwalifikowane sadzeniaki lub przebadany materiał mikropropagowany.
• Nie przeznaczaj do sadzenia bulw z roślin objawowych, słabo rosnących ani z niepewnego źródła.
• W małej uprawie usuń całą podejrzaną roślinę wraz z bulwami, zapakuj ją i zagospodaruj zgodnie z lokalnymi zasadami; nie wrzucaj żywych porażonych tkanek do kompostu.
• Myj i dezynfekuj noże, sekatory, skrzynki oraz narzędzia przed przejściem do kolejnej partii roślin.
• Usuwaj samosiewy ziemniaka i nie dopuszczaj do kiełkowania odrzuconych bulw w pryzmach odpadowych.

W polskich warunkach najskuteczniejsza jest profilaktyka oparta na jakości materiału sadzeniakowego i ograniczaniu przenoszenia soku.

• Korzystaj z kwalifikowanych sadzeniaków ziemniaka od wiarygodnego dostawcy; w produkcji cennego materiału wybieraj partie przebadane wirusologicznie.
• Nie rozmnażaj przez lata własnych bulw bez kontroli zdrowotności, nawet jeśli rośliny nie wykazują objawów.
• Czyść i dezynfekuj narzędzia do cięcia bulw, sadzarki, kombajny, skrzynki i sprzęt używany między odmianami lub partiami.
• Ograniczaj zbędne przechodzenie przez plantację, ocieranie roślin i zabiegi powodujące uszkodzenia naci.
• Usuwaj samosiewy ziemniaka, kontroluj pryzmy odpadowe i nie pozostawiaj bulw zdolnych do kiełkowania.
• Wybieraj odmiany o potwierdzonej tolerancji lub odporności, pamiętając, że reakcja zależy od odmiany i izolatu PVX.
• Przy podejrzeniu infekcji nie opieraj decyzji wyłącznie na wyglądzie roślin — zleć badanie laboratoryjne.

• PVX jest jednym z najczęściej występujących wirusów ziemniaka i może pozostawać niewykryty podczas zwykłego przeglądu plantacji.
• Wirus jest gatunkiem typowym rodzaju Potexvirus; jego nazwa dała początek nazwie tej grupy wirusów.
• Niektóre izolaty przełamują określone geny odporności ziemniaka, dlatego odporność odmianowa nie zawsze jest uniwersalna.
• Infekcja mieszana z PVY może powodować znacznie cięższe objawy niż zakażenie samym PVX.
• W badaniach laboratoryjnych PVX odegrał ważną rolę w rozwoju narzędzi do śledzenia przemieszczania wirusów i wyciszania genów.