Wirus żłobkowatości pnia jabłoni

Wirus żłobkowatości pnia jabłoni, wywoływany przez Capillovirus mali, jest przede wszystkim chorobą przenoszoną podczas rozmnażania wegetatywnego. U większości współczesnych odmian jabłoni zakażenie pozostaje utajone, ale wrażliwe kombinacje zraza i podkładki mogą tworzyć bruzdy lub jamki w drewnie, słabiej rosnąć i przedwcześnie zamierać. Pewna diagnoza wymaga testu laboratoryjnego.

Wirus żłobkowatości pnia jabłoni jest głównie problemem rozmnażania i produkcji materiału szkółkarskiego, a nie chorobą, którą można pewnie rozpoznać wyłącznie po wyglądzie liści. Zakażone jabłonie często rosną pozornie normalnie. Wrażliwe kombinacje zraza i podkładki mogą jednak wykazywać podłużne bruzdy, żłobki lub jamki w drewnie, zaburzenia w miejscu szczepienia, słabszy przyrost i stopniowe zamieranie.

Objawy mogą przypominać wirusa jamkowatości pnia jabłoni, wirusa chlorotycznej plamistości liści jabłoni, niezgodność zraza z podkładką, uszkodzenia mechaniczne albo inne przyczyny osłabienia drzewa. Dlatego podejrzenie należy potwierdzić w laboratorium diagnostycznym, najlepiej metodą ELISA, RT-PCR lub inną zwalidowaną metodą molekularną.

Najczęściej brak widocznych objawów na odmianach jabłoni uprawianych towarowo. Wrażliwe kombinacje mogą wykazywać:

• wąskie, podłużne bruzdy, żłobki lub jamki w drewnie pod korą, zwłaszcza przy szyjce korzeniowej, pniu albo złączu szczepienia;
• zgrubienie, nekrozę lub osłabienie złącza zraza z podkładką, czasem z ryzykiem pękania lub oddzielania się komponentów;
• zmniejszony przyrost pnia, słaby wzrost, spadek plonowania i stopniowe zamieranie drzewa;
• u niektórych kombinacji odmianowych chlorotyczne kreski, plamki lub wzory związane z nerwami na liściach, a także przedwczesne opadanie liści;
• sporadyczne zaburzenia owoców, zwykle zależne od gospodarza lub obecności innych wirusów.

Sam dodatni wynik testu nie dowodzi, że wszystkie obserwowane objawy powoduje ASGV. Szczególnie ważne jest wykluczenie współzakażenia oraz niezgodności zraza i podkładki.

Najważniejszą drogą przenoszenia jest rozmnażanie wegetatywne: zakażone zrazy, pąki, podkładki, okulanty i szczepione drzewa. Wirus może być przenoszony także mechanicznie, gdy sok z zakażonej tkanki zostanie naniesiony na świeże cięcie podczas okulizacji, szczepienia lub innych prac.

W sadach możliwe jest powolne przechodzenie między sąsiadującymi drzewami przez naturalne zrosty korzeni. Nie ma wiarygodnie potwierdzonego, regularnego wektora owadziego, dlatego zwalczanie owadów nie stanowi podstawowej metody ograniczania ASGV.

Wirus wnika do rośliny przede wszystkim wraz z zakażonym pąkiem, zrazem lub podkładką podczas okulizacji i szczepienia. Następnie namnaża się w żywych tkankach i przemieszcza systemicznie, gdzie może utrzymywać się przez całe życie wieloletniego drzewa.

Zakażone, ale bezobjawowe rośliny mogą dostarczać materiał rozmnożeniowy przez wiele sezonów. Nasilenie objawów zmienia się pod wpływem izolatu wirusa, odmiany, podkładki, wieku drzewa, stresu środowiskowego oraz współzakażenia innymi wirusami. W diagnostyce stosuje się między innymi ELISA i RT-PCR; wynik zależy także od terminu pobrania i rodzaju tkanki.

Nie potwierdzono stałego, praktycznie istotnego wektora owadziego. Powolne szerzenie się między sąsiednimi drzewami może następować przez przypadkowe zrosty korzeni. Doniesienia o wykrywaniu wirusa w nasionach nie uzasadniają traktowania siewu jako pewnej drogi sanitarnego rozmnażania.

Nie ma leczenia, które usuwa Capillovirus mali z już zakażonego drzewa. W przydomowym sadzie warto najpierw potwierdzić diagnozę, zwłaszcza gdy drzewo jest cenne, a objawy mogą wynikać z innej choroby lub niezgodności podkładki.

W szkółkach, matecznikach i kwaterach produkcyjnych nie pobieraj zrazów ani pąków z potwierdzonych roślin. Zakażone drzewa usuń, jeżeli zagrażają utrzymaniu czystego materiału, a ich miejsce uzupełnij zdrowym, testowanym materiałem. Przy silnym osłabieniu, nekrozie złącza lub ryzyku złamania drzewa wskazane jest usunięcie go także ze względów bezpieczeństwa. Każdy przypadek podejrzenia najlepiej konsultować z laboratorium fitopatologicznym lub doradcą sadowniczym.

Nie istnieje biologiczny preparat ani zabieg domowy, który eradykuje wirusa z zakażonego drzewa. Najskuteczniejsza strategia bez użycia środków chemicznych polega na ograniczaniu źródła infekcji:

• kupuj sadzonki, podkładki, pąki i zrazy z legalnego, wiarygodnego źródła, najlepiej z programu produkcji materiału wolnego lub testowanego na wirusy;
• nie pobieraj zrazów z drzew o niewyjaśnionym osłabieniu, bruzdach w drewnie lub niezgodności w miejscu szczepienia;
• odkażaj nóż okulizacyjny i inne narzędzia między roślinami, szczególnie po kontakcie z podejrzanym materiałem;
• oznaczaj partie materiału matecznego i przechowuj wyniki badań, aby umożliwić prześledzenie pochodzenia;
• potwierdzone zakażone drzewa usuwaj z mateczników i kwater przeznaczonych do pozyskiwania materiału rozmnożeniowego.

W polskich warunkach najważniejsze jest zapobieganie wniesieniu wirusa do szkółki, matecznika i sadu:

• wybieraj materiał szkółkarski z udokumentowanym pochodzeniem i aktualnym statusem zdrowotności;
• do szczepienia stosuj zrazy, pąki i podkładki przebadane na wirusy, szczególnie gdy zakładasz matecznik lub sad towarowy;
• utrzymuj osobno partie o różnym statusie zdrowotnym i nie mieszaj narzędzi ani etykiet;
• dezynfekuj ostrza między drzewami oraz usuwaj resztki soku i tkanek z narzędzi;
• nie rozmnażaj roślin z objawami słabego wzrostu, bruzdowania drewna lub podejrzanej niezgodności bez wcześniejszego badania;
• w przypadku podejrzenia pobierz próbki do laboratorium przed pobraniem zrazów i przed dalszym szczepieniem;
• w sadzie ograniczaj kontakt korzeni sąsiednich drzew, gdy potwierdzono ognisko i istnieje możliwość naturalnych zrostów.

• Wirus bywa określany jako utajony, ponieważ wiele popularnych odmian jabłoni nie wykazuje wyraźnych objawów.
• Objawy mogą ujawnić się dopiero po połączeniu zakażonego komponentu z wrażliwą podkładką lub odmianą wskaźnikową.
• W Polsce ASGV jest jednym z najczęściej wymienianych wirusów jabłoni i podlega wymaganiom zdrowotności materiału roślinnego dla rodzajów Malus, Pyrus i Cydonia.
• Podobieństwo objawów do wirusa jamkowatości pnia jabłoni sprawia, że oględziny bez testu laboratoryjnego są niewystarczające.