Stres suszy

Stres suszy to nieinfekcyjne zaburzenie środowiskowe, które pojawia się, gdy utrata wody przez roślinę przewyższa jej pobieranie przez korzenie. W Polsce nasila się podczas bezdeszczowych okresów, upałów i silnego wiatru, a jego objawy obejmują więdnięcie, zasychanie liści, zahamowanie wzrostu, opadanie kwiatów i owoców oraz zamieranie pędów.

Roślina znajduje się w stresie suszy, gdy transpiracja przewyższa pobieranie wody przez korzenie przez czas wystarczający do zaburzenia wzrostu i procesów fizjologicznych. Przyczyną może być brak opadów lub niewystarczające podlewanie, ale także płytkie albo uszkodzone korzenie, zwięzła gleba, ograniczona przestrzeń korzeniowa, konkurencja chwastów i traw, upał, niska wilgotność powietrza, wiatr, nierównomierne nawadnianie lub zasolenie podłoża.

Łagodny deficyt może powodować odwracalne więdnięcie. Dłuższa susza ogranicza fotosyntezę i transport składników mineralnych, zmniejsza wzrost, pogarsza kwitnienie i zawiązywanie owoców, a w ciężkich przypadkach prowadzi do zamierania korzeni, pędów i całych roślin. Objawy mogą przypominać choroby korzeni, choroby wiązek przewodzących, fitotoksyczność herbicydów, uszkodzenia cieplne lub zasolenie, dlatego należy sprawdzić wilgotność gleby i stan korzeni.

• Utrata turgoru, więdnięcie, oklapnięcie, zwijanie lub składanie liści; często najsilniejsze w porze największego nasłonecznienia.
• Liście mogą stać się matowe, szarozielone lub żółtozielone, kruche i przedwcześnie opadać.
• Typowe są brązowe, nekrotyczne końcówki i brzegi liści, przypalenia między nerwami oraz zasychanie młodych przyrostów.
• Wzrost zostaje zahamowany, pędy są krótkie, kwiaty opadają, a owoce pozostają małe, zniekształcone, pękają lub przedwcześnie opadają.
• U drzew i krzewów może wystąpić przerzedzenie korony, zamieranie gałęzi, przedwczesny opad liści i późniejszy, opóźniony spadek kondycji.
• Objawy często pojawiają się najpierw na stanowiskach płytkich, przy krawędziach nasadzeń, u roślin przesadzanych, w pojemnikach oraz w miejscach pominiętych przez instalację nawadniającą.

Przyczyną jest ujemny bilans wodny, a nie organizm powodujący zakażenie. W Polsce problem nasila się podczas długich okresów bez opadów, fal upałów, suchego wiatru i wysokiego parowania. Sprzyjają mu także zbyt mała dawka wody, uszkodzone lub nierówno rozmieszczone emitery, gleba hydrofobowa albo zbyt zwięzła, ograniczona przestrzeń dla korzeni, uszkodzenia systemu korzeniowego, silne cięcie oraz konkurencja chwastów.

Objawy mogą tworzyć nieregularne place, gdy różni się miąższość gleby, nasłonecznienie, odpływ wody, warstwa ściółki lub zasięg podlewania. Zasolona gleba albo woda utrudnia pobieranie wody mimo pozornie wilgotnego podłoża. Susza nie zakaża sąsiednich roślin, ale osłabione rośliny mogą później silniej reagować na szkodniki i choroby wtórne.

Nie występuje cykl życiowy patogenu ani szkodnika. W miarę wysychania gleby roślina zamyka aparaty szparkowe, ogranicza transpirację i fotosyntezę, spowalnia wzrost oraz może zrzucać liście. Przy dalszym deficycie pojawiają się przypalenia, opadanie kwiatów i owoców, zamieranie korzeni, zaburzenia przewodzenia wody, dieback pędów i śmierć rośliny.

Więdnięcie może ustąpić po ponownym nawodnieniu strefy korzeniowej, jeśli tkanki pozostają żywe. Zeschnięte liście i martwe pędy nie odżyją, ale roślina może wypuścić nowe przyrosty z żywych pąków. Skutki suszy mogą ujawnić się z opóźnieniem, także jesienią lub zimą, zwłaszcza u młodych drzew i zimozielonych krzewów.

1. Sprawdź wilgotność gleby kilka–kilkanaście centymetrów pod powierzchnią, zasięg podlewania, stan korzeni, ostatnią pogodę, zasolenie i ewentualne ograniczenia przestrzeni korzeniowej.
2. Rośliny żywe, lecz przesuszone, nawadniaj powoli i obficie w obrębie całej strefy korzeniowej. Nie zalewaj nagle mocno przesuszonego podłoża ani nie utrzymuj go stale w stanie nasycenia.
3. Po nawodnieniu przykryj glebę ściółką i ogranicz konkurencję chwastów. W pojemnikach sprawdź, czy bryła korzeniowa nie odpycha wody i czy pojemnik ma drożny odpływ.
4. Nie usuwaj pochopnie wszystkich uszkodzonych liści. Wytnij dopiero całkowicie martwe pędy, wykonując cięcie do zdrowej, żywej tkanki i dezynfekując narzędzia między podejrzanymi roślinami.
5. W czasie regeneracji nie stosuj wysokich dawek nawozów azotowych. Nawożenie rozpocznij dopiero po pojawieniu się zdrowego wzrostu i zgodnie z analizą podłoża lub wymaganiami gatunku.
6. Jeśli po nawodnieniu roślina nadal więdnie, sprawdź korzenie pod kątem zgnilizny, nicieni, uszkodzeń mechanicznych, zasolenia i chorób wiązek przewodzących.

Najważniejsze są metody kulturowe i oszczędne gospodarowanie wodą. Ściółkuj powierzchnię gleby warstwą około 5–8 cm kompostu, kory lub innego odpowiedniego materiału organicznego, pozostawiając wolny odstęp wokół pni i nasady pędów. Ograniczaj chwasty, które konkurują o wodę, oraz poprawiaj strukturę gleby przez właściwe stosowanie materii organicznej.

Wybieraj gatunki i odmiany dopasowane do stanowiska, grupuj rośliny o podobnych wymaganiach wodnych i stosuj deszczówkę tam, gdzie jest to bezpieczne oraz zgodne z warunkami sanitarnymi. Nawadniaj przy powierzchni gleby, najlepiej linią kroplującą lub wężem sączącym, aby ograniczyć parowanie i zwilżanie liści. Biologiczne preparaty nie zastępują wody; mikroorganizmy wspomagające korzenie mogą być rozważane wyłącznie jako dodatek, nie jako pewne leczenie stresu suszy.

• Dobieraj rośliny do lokalnych warunków Polski, rodzaju gleby i ekspozycji; gatunki odporne na suszę również podlewaj regularnie w pierwszym sezonie po posadzeniu.
• Przed upałami sprawdzaj wilgotność gleby palcem, łopatką, sondą lub czujnikiem, nie polegając wyłącznie na wyglądzie liści.
• Podlewaj wolno i dokładnie, tak aby woda dotarła do aktywnej strefy korzeniowej, zamiast często zwilżać tylko powierzchnię.
• Stosuj ściółkę organiczną o grubości około 5–8 cm; nie zasypuj nią pni, szyjek korzeniowych ani podstawy pędów.
• Kontroluj zasięg i równomierność linii kroplujących, zraszaczy lub węży sączących oraz naprawiaj miejsca suche.
• Usuwaj chwasty, unikaj nadmiernego spulchniania suchej gleby i ograniczaj prace uszkadzające korzenie.
• W ogrodach i gospodarstwach zwiększaj retencję przez odpowiednią zawartość próchnicy, ochronę powierzchni gleby, zbieranie deszczówki i dobór roślin o podobnych potrzebach wodnych.
• W czasie upałów nie wykonuj silnego cięcia ani intensywnego nawożenia roślin już więdnących.

• Stres suszy nie przenosi się między roślinami jak choroba zakaźna; nierównomierne place wynikają zwykle z różnic w glebie, ekspozycji, głębokości korzeni lub pracy nawadniania.
• W Polsce szczególnie wrażliwe na niedobór wody są warzywa liściowe i kapustne, ogórek, cebula, sałata, rośliny jagodowe oraz drzewa owocowe na podkładkach karłowych.
• Częste, płytkie podlewanie może sprzyjać płytkiemu ukorzenieniu, podczas gdy wolne i dokładne podlewanie lepiej nawilża aktywną strefę korzeniową.
• Rośliny odporne na suszę również potrzebują wody podczas przyjmowania się po posadzeniu i w okresie silnego deficytu.
• Susza zwiększa podatność na wtórne uszkodzenia przez owady, patogeny kory i drewna, oparzenia słoneczne oraz uszkodzenia zimowe, ale te problemy wymagają osobnej diagnozy.