Antraknoza wywoływana przez Colletotrichum gloeosporioides

Antraknoza związana z Colletotrichum gloeosporioides to choroba grzybowa, która może porażać liście, pędy, kwiaty i owoce, prowadząc do plamistości, zamierania oraz zgnilizn przed- i pozbiorczych. Dawna nazwa obejmuje dziś kilka blisko spokrewnionych gatunków, dlatego sam wygląd objawów zwykle nie pozwala na pewne oznaczenie sprawcy bez badań laboratoryjnych.

Antraknoza występuje na licznych roślinach sadowniczych, warzywnych, ozdobnych i tropikalnych. W polskich warunkach największe znaczenie praktyczne może mieć przede wszystkim na roślinach uprawianych pod osłonami, w kolekcjach i oranżeriach oraz na owocach importowanych lub przechowywanych w cieple. W przypadku roślin uprawianych na zewnątrz podobne objawy mogą powodować także inne gatunki Colletotrichum i inne grzyby.

Dawne ujęcie C. gloeosporioides obejmowało kompleks gatunków, m.in. linie obecnie oznaczane jako C. asianum, C. fructicola czy C. siamense. Z tego powodu pewne oznaczenie sprawcy zazwyczaj wymaga izolacji i wielogenowego badania DNA. Choroba może obniżać jakość plonu, a infekcje utajone na niedojrzałych owocach często ujawniają się dopiero podczas dojrzewania lub po zbiorze.

Na liściach pojawiają się początkowo wodniste, jasno- lub szarobrązowe plamy, które powiększają się i ciemnieją. Mogą być okrągłe albo nieregularne, z ciemniejszą obwódką; starsze nekrozy czasem wypadają, tworząc efekt „dziurkowania”. Silnie porażone liście przedwcześnie opadają.

Na pędach i gałązkach rozwijają się wydłużone, brunatne nekrozy, zgorzele i zamieranie wierzchołków. Kwiaty mogą brunatnieć i zasychać. Owoce tworzą jędrne, zapadnięte plamy w odcieniach brązu do czerni, często powiększające się w miarę dojrzewania. Przy wysokiej wilgotności na powierzchni zmian mogą pojawić się kremowe, różowe, łososiowe lub pomarańczowe skupienia zarodników.

Objawy nie są swoiste. Podobne plamy i zgnilizny powodują m.in. inne gatunki Colletotrichum, Botrytis, Alternaria oraz uszkodzenia fizjologiczne, dlatego przy cennych roślinach warto zlecić badanie laboratoryjne.

Źródłem infekcji są porażone gałązki, mumie owocowe, opadłe resztki, chwasty oraz zakażony materiał rozmnożeniowy i szkółkarski. Zarodniki rozprzestrzeniają się głównie z kroplami deszczu i wody ze zraszaczy, a także na narzędziach, dłoniach, odzieży, owadach, zwierzętach, roślinach szkółkarskich i owocach.

Do zakażenia sprzyja kilkugodzinne zwilżenie podatnej tkanki. Ryzyko rośnie po gradzie, cięciu, żerowaniu owadów, pękaniu owoców, oparzeniach słonecznych i podczas nieostrożnego zbioru. Gęsta korona i słabe wysychanie liści wydłużają okres infekcyjny.

Grzyb przetrzymuje się w porażonych pędach, zaschniętych owocach, opadłych resztkach roślinnych, chwastach i niekiedy w bezobjawowo skolonizowanych tkankach. W wilgotnych warunkach tworzy acervuli, czyli poduszeczkowate struktury zarodnikotwórcze, z których wydostają się lepkie zarodniki konidialne.

Po zwilżeniu powierzchni zarodniki kiełkują, wytwarzają appressorium i wnikają przez skórkę lub rany. Na niedojrzałych owocach infekcja może pozostawać utajona, a uaktywniać się podczas dojrzewania. Nowe plamy zarodnikują i podczas deszczu lub zraszania wywołują kolejne infekcje wtórne. Przebieg cyklu różni się między liniami należącymi do dawnego kompleksu C. gloeosporioides.

Usuń silnie porażone liście, owoce, martwe pędy i niewielkie zgorzele podczas suchej pogody. Na roślinach wieloletnich wycinaj gałązki poniżej widocznej nekrozy, do zdrowej tkanki, a odpady zniszcz lub wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami. Narzędzia dezynfekuj między cięciami.

Równocześnie zmniejsz wilgotność korony, popraw odpływ wody i wentylację oraz usuń przyczyny ran, takie jak szkodniki lub niewłaściwe zabiegi. Środki grzybobójcze, jeżeli są dopuszczone dla danej uprawy, działają najlepiej zapobiegawczo lub na początku infekcji; nie regenerują martwych tkanek i zwykle nie usuwają zaawansowanej zgnilizny owoców. Dobór terminu i substancji musi wynikać z aktualnej polskiej etykiety oraz biologii konkretnej uprawy.

Największą wartość ma higiena uprawy i ograniczanie zwilżenia tkanek:

• usuwaj porażone liście, pędy, owoce i mumie podczas suchej pogody;
• przycinaj chore fragmenty z zapasem zdrowej tkanki, a odpady usuwaj z uprawy zamiast pozostawiać je na podłożu;
• dezynfekuj narzędzia między roślinami lub między fragmentami wyraźnie chorymi i zdrowymi;
• zapewnij przewiew, unikaj zagęszczenia i podlewania po liściach;
• delikatnie zbieraj owoce, szybko je schładzaj, jeśli jest to właściwe dla danego gatunku, i nie przechowuj owoców uszkodzonych razem ze zdrowymi.

Można rozważyć biologiczne lub niskiego ryzyka preparaty dopuszczone w Polsce do konkretnej uprawy i zastosowania. Ich skuteczność jest zależna od gospodarza, szczepu, terminu i warunków, dlatego nie zastępują sanitacji ani prawidłowego zarządzania wilgotnością.

Wybieraj zdrowe, sprawdzone nasiona, sadzonki, zrazy i rośliny szkółkarskie. W Polsce materiał roślinny przeznaczony do sadzenia powinien pochodzić z legalnego i kontrolowanego źródła.

• zachowuj odstępy i prowadź rośliny tak, aby korona szybko wysychała;
• stosuj podlewanie doglebowe lub kroplowe, a jeśli zraszanie jest konieczne, wykonuj je rano;
• unikaj nadmiaru azotu, który tworzy gęsty, miękki przyrost;
• usuwaj mumie owocowe, opadłe chore liście i zaschnięte pędy;
• tnij w suchy dzień, czyść narzędzia i nie przenoś materiału z roślin chorych na zdrowe;
• ograniczaj rany i uszkodzenia owoców, a plon przechowuj w warunkach odpowiednich dla danego gatunku.

Porażonych resztek nie kompostuj, chyba że proces jest rzeczywiście gorący i całkowicie zakończony.

• Nazwa „C. gloeosporioides” bywa nadal używana w starszych opisach, chociaż współczesna taksonomia rozdzieliła dawny szeroki kompleks na wiele gatunków.
• Ten sam typ objawów może wystąpić na liściach, pędach, kwiatach i owocach, ale zakres porażanych organów zależy od gospodarza i konkretnej linii patogenu.
• Na owocach infekcja często pozostaje niewidoczna przed zbiorem, po czym rozwija się podczas dojrzewania, transportu lub przechowywania.
• W Polsce problem należy rozpatrywać przede wszystkim w kontekście roślin pod osłonami, kolekcji ciepłolubnych oraz pozbiorczego przechowywania podatnych owoców.